Một ngày không thể quên!

(Nhà báo Nguyễn Công Vượng trò chuyện với phóng viên Báo Quảng Ninh)

Tại phòng trưng bày về cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ đối với miền Bắc Việt Nam ở Bảo tàng Quân đội hiện nay, trong số rất nhiều những hiện vật, hình ảnh phản ánh cuộc kháng chiến vô cùng oanh liệt của quân dân ta, người ta thấy có bức ảnh chụp một viên phi công Mỹ trong bộ đồ bay, còn trẻ, chỉ trạc tuổi 25, 26là cùng, đầu cúi gằm, đôi mắt thất thần… Đó là bức ảnh chân dung viên phi công Mỹ đầu tiên bị bắn rơi ở miền Bắc ngày 5-8-1964, trung úy E-vơ-rết An-va-rét. Bức ảnh đã được đăng tải ngay ngày hôm sau trên Báo Vùng Mỏ (tiền thân của Báo Quảng Ninh ngày nay) và Báo Nhân Dân… Tác giả của bức ảnh này là nhà báo Nguyễn Công Vượng, nguyên phóng viên Báo Quảng Ninh…

 

+ Nhắc đến sự kiện ngày 5-8-1964 ở Vùng mỏ, người ta không thể không nhắc đến chiến công bắt sống viên phi công Mỹ, trung úy E-vơ-rết An-va-rét. Là nhà báo đầu tiên đã đưa được hình ảnh viên phi công thất trận này lên mặt báo cho cả nước biết,ông có thểkể lại chuyện “đi chụp ảnh phi công Mỹ bị bắn rơi” trong cái ngày đáng nhớ ấy?

- Hôm ấy, buổi sáng 5-8-1964, chúng tôi đang họp ở Tỉnh ủy để nghe quán triệt Nghị quyết của Đảng về tình hình mới. Theo đó, nhiều khả năng đế quốc Mỹ sẽ tấn công miền Bắc bằng không quân. Và Quảng Ninh có thể là một trong những mục tiêu đánh phá của chúng! Đến tầm trưa, tôi đang lơ mơ ngủ thì nghe tiếng máy bay, tiếng đạn rốc két v.v. nổ dữ dội. Biết là đã xảy ra chuyện, tôi và mấy anh em trong Tòa soạn, theo sự phân công từ trước, mỗi người đi mội nơi. Tôi khoác máy ảnh, đạp xe đến một đơn vị bộ đội hải quân đóng ở khu vực Hà Tu. Trên đầu, máy bay địch vẫn gầm rít và súng cao xạ từ các tàu hải quân, từ các trận địa pháo trên đồi cao v.v. liên tục nhả đạn. Đến nơi thì nghe tin có máy bay Mỹ bị bắn rơi ngoài Vịnh. Tôi liền đề nghị đơn vị bố trí cho đi cùng thuyền ra đó. Chiếc máy bay đâm xuống gần một hòn đảo cách Hà Tu khoảng 2-3 km, đầu chúc xuống nước, đuôi chổng lên trời… Anh em bộ đội tìm mọi cách để lôi lên, nhưng chỉ có mấy người nên chẳng làm được. Đến khoảng cuối buổi chiều, thấy mọi chuyện ở đây không có gì đặc biệt nữa, tôi đi thuyền trở về đất liền thì nghe tin hải quân ta đã bắt được một tên phi công. Hiện nó đang bị giam giữ tại Bãi Cháy. Thế là lại lên xe đạp đi ngay. Lúc ấy khoảng hơn mười giờ đêm, không còn tiếng bom đạn nữa. Từ nhà ra bến phà Bãi Cháy, đường phố rất vắng vẻ, chỉ nghe mùi thuốc súng phảng phất khắp nơi. Trong lúc đợi phà, tôi lôi máy ảnh ra kiểm tra lại thật cẩn thận…

Nơi giam giữ viên phi công là một doanh trại quân đội được canh gác rất cẩn mật. Tôi là nhà báo nên mới được vào. Người chiến sỹ trực ban dẫn tôi tới một căn phòng khá hẹp, chỉ độ khoảng 8-9 m2 là cùng. ở đó, viên phi công đang bị thẩm vấn bởi một đại úy hải quân, có một cán bộ Cảng vụ mà tôi quen biết, làm phiên dịch. Cũng phải nói thêm rằng, trước đó, lúc đi qua khu doanh trại của đơn vị, tôi rất xúc động vì thấy thi thể những chiến sỹ của ta hy sinh trong trận đánh buổi chiều vẫn đang được đặt ở đấy, khói hương còn nghi ngút… Tôi bước vào căn phòng và khi tôi nâng máy ảnh lên chụp kiểu thứ nhất, viên phi công trợn mắt, méo miệng lại, có vẻ như bất hợp tác... Nghĩ đến những chiến sỹ ta hy sinh đang nằm ngay ở căn phòng gần đó, tôi như điên lên. Và chắc là ánh mắt tôi nhìn viên phi công lúc ấy “dữ dằn” lắm nên tôi thấy nó cúi gằm mặt xuống! Tôi bấm luôn hai kiểu rồi bỏ đi, không thèm quay lại nhìn hắn nữa...

Đêm ấy, tôi cùng với Hoàng Chí, một đồng nghiệp tại Báo Vùng Mỏ, không hề chợp mắt, hì hục in tráng ảnh… Trong ba kiểu đã chụp, tôi ưng ý nhất kiểu thứ hai. Và đó cũng là bức ảnh đăng ở Báo Vùng Mỏ ngay ngàyhôm sau. Khi báo in ra, nhà báo Hồng Hà, lúc ấy là phóng viên thường trú Báo Nhân Dân tại Vùng Mỏ, đã đăng lại cùng bài viết về chiến thắng trận đầu của anh trên Báo Nhân Dân…

+ Nghe nói bức ảnh sau khi đăng báo, kèm theo ảnh xác máy bay Mỹ bị bắn rơi trên Vịnh Hạ Long của một tác giả khác, đã gây ấn tượng khá mạnh trong dư luận?

- Dư luận ở đâu thì tôi không biết, vì hồi ấy thông tin không nhanh như bây giờ. Nhưng sau này, tôi nghe nhà văn Lý Biên Cương, cũng là đồng nghiệp của tôi tại Báo Quảng Ninh, kể rằng, ông có đọc đâu đó một bài viết nhắc đến bức ảnh này. Ông bảo, tác giả bài viết nói rằng bức ảnh mà tôi chụp, với khuôn mặt cúi gằm và ánh mắt thất thần của viên phi công, đã tác động khá mạnh tới người dân Mỹ, góp phần thổi thêm ngọn lửa phản chiến đang lan rộng ở nước Mỹ thời kỳ ấy…

+ Nhưng hình như trong suốt một thời gian dài, mọi người vẫn không biết đó là bức ảnh do ông chụp…?

- Phải, là vì khi Báo Nhân Dân đăng bức ảnh đã sơ suất, không đăng tên tác giả... Nhưng hồi ấy, có ai để ý đến chuyện nhỏ nhặt ấy đâu. Tôi cũng vậy, miễn là tác phẩm của mình được đăng báo, lại đăng trên Báo Trung ương nữa, là thấy vinh dự lắm rồi, chẳng có vân vi gì hết. Và rồi sau đó mấy năm, Hội NSNA VN mở triển lãm về cuộc kháng chiến chống Mỹ, có mời tôi lên Hà Nội dự, do bận việc, tôi cũng chẳng đi được, nên chuyện “bản quyền tác giả” (như bây giờ người ta thường nói) cũng không được nhắc đến. Mãi đến tận năm 1995, có người bảo tôi rằng bức ảnh ấy là của TTXVN, thậm chí còn bảo tôi “nhận xằng”… Tôi tức quá, mới “đi kiện”…

+ Và ông “thắng kiện” chứ?

- Có gì đâu mà không “thắng”. Chẳng qua do hiểu lầm thôi mà. Sau đó, TTXVN đã có công văn gửi Hội Nhà báo, Hội VHNT Quảng Ninh và gửi cho tôi nữa, khẳng định bức ảnh ấy là của tác giả Nguyễn Công Vượng. Nhưng trong thư cũng chẳng có một lời giải thích hay xin lỗi gì cả. (cười).

Tôi ngắm bức ảnh rồi hỏi nhà báo Công Vượng vì sao chân dung viên phi công trong bức ảnh lại bị... mất một khoảng đầu phía trên. Ông cười hề hề:“- Không phải cố ý đâu! Chẳng qua do mình “nhỏ con” quá. Mà “nó” thì “to như con bò mộng” nên dù đã nâng cao máy ảnh rồi, vẫn không chụp hết được cả khuôn mặt nó...”.

Nhìn vẻ mặt hóm hỉnh, rất vui tính của nhà báo Công Vượng, tôi cố hình dung cái cảnh khi ông đối diện viên phi công, với chiếc máy ảnh trong tay... Cả hai đều tầm tuổi như nhau, một người thì thấp bé, nhưng là đại diện cho những người chiến thắng, còn kẻ kia tuy cao lớn, nhưng lại là kẻ bại trận. Tôi bảo với nhà báo Công Vượng:

“Hình như cái sự “không cố ý” ấy của bác lại làm cho bức ảnh có ý nghĩa hơn thì phải!”.