“Những nhân vật ngoài đời đi vào tiểu thuyết của tôi...”

Đọc tiểu thuyết của Dương Hướng, ta cảm nhận rất rõ vốn sống phong phú, khả năng quan sát tinh tế, đặc biệt là về các miền quê đồng bằng Bắc Bộ của ông. Chính vì vậy, không phải ngẫu nhiên, trong cuộc tuyển chọn tác phẩm VHNT xuất sắc về đề tài nông nghiệp, nông dân, nông thôn suốt thời gian 30 năm (1981-2011) do Hội Nhà văn VN và Bộ NN&PTNT phối hợp tổ chức, tiểu thuyết "Bến không chồng" của ông đã được chọn để trao thưởng...

Gặp lại và chúc mừng anh sau chuyến đi Hà Nội lĩnh giải thưởng trở về, anh tâm sự:

+ Tiểu thuyết đối với mình là niềm đam mê suốt đời. Thời còn là học trò, mình mê mải đọc tuốt tuột tất cả các loại sách Đông, Tây kim cổ kiếm được. Từ tác phẩm Nhà thờ Đức Bà Pari, Những người khốn khổ của Victor Hugo; Đông ky sốt của Miguel de Cervantes Saavedra, đến Tam quốc, Thuỷ hử, Đông Chu Liệt quốc, Tây du ký của các nhà văn Trung Quốc v.v... Lớn lên chút ít thì nghiền đọc Đất vỡ hoang của Mi Khail Sôlôkhốp, Anna Carenina của Lev tolxtoi. Thậm chí còn lén đọc cả "sách cấm" nữa… Và bạn biết không, hồi ấy khi đọc những tiểu thuyết của các nhà văn lớn trên thế giới, mình mơ một ngày nào đó cũng sẽ viết được tiểu thuyết. Nhưng chỉ mơ vậy thôi chứ không tin mình có thể trở thành nhà văn…(cười).

Hôm nọ, anh bạn Uông Triều, một tác giả trẻ của Quảng Ninh, nay chuyển lên Tạp chí VNQĐ, điện bảo mình viết cho độc giả Tạp chí VNQĐ, nói về kinh nghiệm viết tiểu thuyết của mình. Thú thực, lúc đầu hơi do dự, nghĩ mình có kinh nghiệm gì đặc biệt để kể cơ chứ! Nhưng sau thấy cũng muốn bộc bạch đôi điều…

- Và với bạn đọc của QNCT, anh cũng sẵn lòng chứ?

+ Ồ, tất nhiên rồi! Bởi đều là những người mà mình "mắc nợ" vì đã quý mến, động viên, khích lệ, giúp mình có nghị lực để viết cả mà! Nhưng cũng phải nói thật, tới lúc này mình thực sự chẳng rút ra được một quy luật nào chung cho cả ba cuốn tiểu thuyết đã viết (từ Bến Không chồng, Trần gian người đời đến Dưới chín tầng trời). Nói dông dài hình tượng một chút, mỗi lần bắt tay vào viết một tác phẩm mới, mình đều có cảm giác háo hức như đang đứng trước khu rừng lạ, ngọn núi lạ, dòng sông lạ cần được khám phá, chinh phục. Phải biết tường tận khu rừng đó có gì để "liệu cơm gắp mắm" khai thác? Nó là gỗ quý, là lim, gụ, sến, táu hay toàn lau sậy, cỏ rác, dây leo...? Quan trọng hơn nữa, anh đã săn bắt được gì trong khu rừng đó? Chim muông, hổ báo, lợn rừng, hay chỉ tóm được vài con chim sẻ. Nếu anh quyết khám phá dòng sông thì anh phải biết rõ nó sâu nông, hiền dữ ra sao, cá tôm nhiều ít. Khi leo núi, anh phải biết rõ ngọn núi kia cao thấp đến đâu v.v...

Mình thấy xưa nay có rất nhiều người định nghĩa về tiểu thuyết, mỗi người có một cách nói khác nhau. Và có lẽ ai trong số họ cũng đúng, bởi mỗi người đều có góc nhìn riêng của mình. Tiểu thuyết nó mênh mông là thế. Nó chính là "cỗ máy cái" của văn học cơ mà! Nhưng với mình, là người sáng tác, mình không mấy chú ý đến chuyện này, chỉ tâm niệm viết thế nào cho hay; mình thích chắc độc giả sẽ hài lòng. Kinh nghiệm cho thấy, mỗi một tác phẩm viết xong, để lâu lâu đọc lại, những chương nào, đoạn nào hay thường là chương ấy, đoạn ấy mình thuộc, khi viết lại rất "chạy"...

- Đó là nói chung, còn với "Bến không chồng", tác phẩm mới được chọn là 1 trong 10 tiểu thuyết xuất sắc về đề tài nông nghiệp, nông thôn 30 năm qua, thì sao?

+ Mình viết cuốn tiểu thuyết đầu tay "Bến không chồng" lý do rất đơn giản, chỉ từ một chuyến về quê thấy cảnh làng quê mình, từ ruộng đồng, dòng sông, bến nước, bạn bè người thân đều khác đi quá nhiều. (Điều này chỉ những người xa quê lâu ngày mới nhận ra). Con người đều cũ kỹ, già đi, dòng sông bến nước đều nhỏ lại… Nhưng tất cả mọi hình ảnh xóm làng, người thân đều lung linh, sống động trước mắt mình. Nó vừa lắng sâu, vừa dữ dội, vừa vui, vừa buồn, vừa đau đớn uất giận lại vừa thương cảm xót xa. Nhân vật lão Vạn mà mình xây dựng trong tiểu thuyết là nguyên mẫu từ  chính ông chú họ. Ông là hình tượng "người hùng" trong suốt tuổi thơ ấu của mình. Và các nhân vật Hạnh, Dâu, Thắm… đều là bạn bè trang lứa thuở chăn trâu cắt cỏ cắp sách đến trường. Có lúc yêu thầm nhớ trộm mà chả dám động đến bàn tay nhau. Rồi bất ngờ chiến tranh ập đến, mình phải ra đi, khi hoà bình trở về, tất cả trở nên khác biệt. Khác biệt lớn nhất mà chỉ người cầm bút mới dễ nhận ra, đó là sự tàn phá của chiến tranh, nó giam cầm, nó huỷ hoại tuổi xuân của con người, cụ thể là huỷ hoại những người con gái quê mình - họ không chồng hoặc có chồng cũng như không. Khi mình ra đi họ còn là những cô gái mười sáu, đôi mươi, non tơ. Khi mình trở về, nom họ già sụ, đen nhẻm... Làng quê thì xao xác do đời sống khó khăn, những vết thương của bom đạn đã khoét sâu vào vết thương lòng, nảy sinh mâu thuẫn. Những mâu thuẫn, xung đột ấy lại xuất phát không phải ở cái ác, cái xấu mà ở ngay chính những con người chân chất, tốt bụng…

- Xem ra, những nhân vật trong tiểu thuyết đều từ những nguyên mẫu ngoài đời vốn rất "nặng nợ" với anh?

+ Có lẽ vậy! Và khi hình tượng hoá nguyên mẫu thành nhân vật trong tiểu thuyết, mình nghĩ điều quan trọng hơn cả là anh nhìn họ có thiện cảm hay không? Yêu ghét đến đâu? Nhân chuyện này mình xin hé lộ chút chuyện riêng của mình. Ngày ấy, mình trốn nhà ra đi năm mới mười bảy tuổi, thế mà đã biết yêu đơn phương một cô gái (yêu ngô nghê kiểu học trò thôi - cười!). Chả biết người ta yêu mình đến đâu, nhưng mình thì yêu khổ, yêu sở; chỉ có điều khi giáp mặt lại chả nói được lời nào. Bữa ra đi mới tiếc ngẩn tiếc ngơ. Ngày mình trở về, nàng đã đi lấy chồng nơi khác. Mình tiếc nuối mang theo hình bóng nàng vào trong tác phẩm của mình. Cho dù có đổi tên rồi, nhưng mình tin nàng đọc vẫn nhận ra mình đã viết về nàng. Bữa về quê xây mộ tổ, nàng đang cấy dưới ruộng, vừa nhận ra mình, nàng hớt hải chạy tới, không chút ngại ngần. Nàng bảo "Ngày xưa cậu yêu tớ thật sao? Thế mà tớ chả biết đếch gì. Tớ mà biết sẽ quyết đợi cậu đến ngày này có khi đời hoá hay. Số tớ rõ chán mớ đời mới lấy phải cái thằng vũ phu ấy. Nó đọc truyện của cậu cũng nhận ra đấy. Nó nổi cơn ghen uỵch tớ một trận, tớ liền khăn gói về làng đi cấy cho bu. Lần này thì tớ quyết bỏ nó cho sướng cái thân. Ở với loại đàn ông ấy khổ một đời”. Nói xong, nàng lại tất tả lội xuống ruộng cấy. Tôi bàng hoàng, tới bây giờ nghĩ lại vẫn còn băn khoăn về nghề viết, mỗi khi cầm bút chạm vào những chi tiết có thực trong đời sống, viết không khéo dễ xảy ra chuyện mình không lường tới. Những người mới cầm bút, đôi khi hay lệ thuộc vào những chi tiết có thật kiểu này. Với mình trong tiểu thuyết "Bến không chồng" cũng để xảy ra chuyện tương tự đấy chứ! Như chuyện một nhân vật có thật, ông tên là Đột, làm chủ tịch xã trong thời cải cách, không biết chữ, cầm ngược tờ đơn của một lão nông xin bán trâu đọc... Khi xuất bản lần đầu, mình háo hức mang sách về tặng Đảng uỷ xã vào đúng ngày Đảng bộ tổ chức đại hội. Đến tối đang ăn cơm đã nghe tiếng bà vợ ông Đột oang oang ngoài ngõ: "Thằng Hướng đã viết sách nói xấu gì lão Đột nhà tao đấy hả! Suốt ngày nay người ta kháo nhau ngoài Ủy ban…". Tôi phải vội chạy tới vui vẻ tiếp đón, phân trần với bà vợ ông Đột "Từ xưa tới nay bà biết đấy, cháu luôn là người yêu quý kính trọng ông bà. Cháu phê là phê cái hạn chế, ấu trĩ của chính quyền xã thời ấy, chứ đâu nói xấu gì cá nhân ông Đột. Cái thời ấy nó khốn khổ thế nào bà biết rồi còn mắng cháu…". Tôi phải khéo léo giải thích chân tình, bà vợ lão Đột mới nghe ra. Tối ấy bà Đột còn hào hứng kể về cái thời lão Đột làm chủ tịch xã. Quả là lão làm chủ tịch chưa đầy một tháng mà có biết bao chuyện để kể. Mình còn vui vẻ "thú tội", có lần đi tắm trên sông Đình, đã quậy phá lặn vào giữa vó lão Đột giả làm cá quẫy để trêu lão… Sau này tiểu thuyết Bến không chồng dựng thành phim, đạo diễn Lưu Trọng Ninh đã đổi tên nhân vật "Đột" thành "Đạt", nhưng dân làng Đông quê tôi xem phim vẫn cứ bảo đấy là lão chủ tịch Đột xã mình. Ngỡ chuyện ông Đột chỉ có thế, ai ngờ sau này con trai ông Đột lại căn cứ vào một chi tiết trong tiểu thuyết "Bến không chồng" (chi tiết "Ông Đột làm chủ tịch xã") để kiện chính quyền xã tắc trách, quên béng không mời ông Đột đi dự ngày hội đón danh hiệu xã anh hùng. Ngày hội đón danh hiệu anh hùng hôm ấy, xã có mời tôi về dự, người con trai ông Đột gặp tôi, anh ta thành thật một câu khiến tôi bàng hoàng: "Bác thấy bố em đường đường là một chủ tịch tiền bối của xã này, được bác viết cả vào sách, cả làng cả nước biết, vậy mà xã không thèm mời bố em hôm nay. Lẽ ra bố em phải được ngồi vào hàng ghế danh dự trên khán đài kia mới phải chứ..."(!).

Nói thật, những chuyện về làng quê, với mình viết mãi vẫn không hết. Mình nghĩ người cầm bút luôn phải nhìn ra "cái tình" sâu kín đối với nhân vật của mình. Kể cả những nhân vật phản diện đi  nữa. Những lão Xung trong Bến không chồng, lão Kình, Ngô Quất trong Trần gian người đời hay Trần Tăng trong Dưới chín tầng trời v.v... họ đều rất "tình" cả đấy chứ!

- Ý anh là người viết tiểu thuyết khi xây dựng nhân vật phải có cái nhìn chân thực như cuộc sống vốn có, chứ không phải như người ta muốn có, muốn nó phải thế?

+ Mình nghĩ là vậy! Là người cầm bút, mình luôn quan niệm một tác phẩm văn học dứt khoát phải mang hơi thở chân thực của thời đại. Các nhân vật, từ ông tướng đến thằng chăn vịt, người ăn mày, đến ông thủ tướng… đều phải chịu chi phối bởi mọi biến động của xã hội, mọi thay đổi của thời cuộc. Nếu cứ chăm chú vào quan điểm, lập trường giai cấp, quá đắn đo suy xét nọ kia, có khi lại chả viết được. Nhiều phóng viên báo hỏi tôi, nhà văn còn tiếp tục viết về nông thôn, về người lính? Tôi bảo trời còn cho sức khoẻ, tôi vẫn viết về cái làng Đông quê tôi, về những đồng đội tôi đã cống hiến tuổi xuân cho mảnh đất này. Trong ba cuốn tiểu thuyết, tôi viết địa danh làng Đông, làng Đoài, làng Nguyệt Hạ, tất cả đều chỉ là làng Đông quê tôi… Nhiều bạn hỏi khi bắt tay vào viết tiểu thuyết, tôi có làm đề cương? Nói thực, với tôi đề cương chỉ để… đi trại sáng tác của Hội, để xin tiền đầu tư. Những gì định viết, mình phải thuộc trong đầu, còn khi viết, nhân vật nó dẫn dụ mình đi đâu mình tỉnh táo theo nó để khám phá mới hy vọng có được những ngõ ngách bí mật, hấp dẫn; miễn đầu óc phải minh mẫn, và cái tâm phải sáng, đừng để nhân vật nó mê hoặc đi lạc đường...

Tất nhiên, một tác phẩm hay còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, tài năng đã đành, nhưng thời vận không tới cũng chẳng thành. Thời thế tạo anh hùng là thế. Khi viết tới phần kết của cuốn tiểu thuyết "Dưới chín tầng trời", mình bế tắc, không có cách gì "gom" (thu quân) được các nhân vật của mình đang tung hoành khắp nơi, từ Nam tới Bắc. Có nhân vật còn sang cả nước Mỹ. Đang hoang mang chưa có cách nào mở lối, bỗng nhiên mình nhận được giấy mời về dự ngày hội đón danh hiệu anh hùng của xã. Ngày hội đón danh hiệu anh hùng của xã thật sinh động, có mặt tất cả các nhân vật của làng xã từ khắp miền đất nước về dự. Và mình sung sướng nhận ra phần hồn cốt của tác phẩm thể hiện rõ nét qua các gương mặt về dự hội. Quan sát họ, những "nhân vật" trong tác phẩm của mình hiện rõ trước mắt. Từ Trần Tăng, nhân vật quan chức đang ngồi kiêu hãnh với người tình (chủ tịch Tuyết) trên kỳ đài; tỷ phú Đào Kinh sang trọng tuyên bố ủng hộ ngày hội với số tiền lớn khiến dân làng Đoài kinh hãi. Kẻ phản bội Tổ quốc từ Mỹ trở về xin xây trường học cho con em làng Đoài, xin xây chùa chỉ vì đền chùa bị Trần Tăng phá trụi hồi cải cách. Cái Muôi, cái Muỗng con bà Cháo sa cơ phải đi làm đĩ giờ trở thành nhà doanh nghiệp có tài, có tiền ủng hộ ngày hội. Còn chủ tịch Đột, tiền bối của xã, lại bị cánh cán bộ trẻ bây giờ quên béng không mời đi dự ngày hội đón danh hiệu anh hùng... Tất cả mọi gương mặt trẻ già trai gái trong làng, xã, cả xưa và nay, cứ sống động mãi trong tôi, cả ngoài đời lẫn trong tiểu thuyết của mình... Chính cái ngày được mời về đón danh hiệu anh hùng của xã ấy với mình như là được "trời giúp". Sau cái ngày hội ấy, mình nhanh chóng viết xong phần kết của tác phẩm...