"Cẩn thận, khéo không cho đi Quang Hanh đấy!" - Đó là lối nói vui của người Quảng Ninh mỗi khi ai đó có biểu hiện hơi... bất bình thường về mặt tâm lý. Nói cách khác, chỉ từ một lý do đơn giản: Vì có Bệnh viện Bảo vệ sức khỏe tâm thần Quảng Ninh ở đó mà Quang Hanh trở thành địa danh “nổi tiếng”, ai cũng biết.
Nhưng hình như, biết thì biết vậy, còn hiểu một cách tường tận thì lại là chuyện khác! Tôi đã có một ngày ở đó với bao cảm nhận thật khó quên...
NHỮNG SỐ PHẬN ĐÁNG THƯƠNG
Bệnh viện Bảo vệ sức khoẻ tâm thần Quảng Ninh nằm trên địa bàn phường Quang Hanh (TX Cẩm Phả), phía trước là dãy núi đá vôi che chắn, không gian thật yên bình. Hẳn năm 1971, khi xây dựng bệnh viện, cơ quan chức năng đã có ý chọn nơi thật yên tĩnh - điều kiện rất cần thiết dành cho các bệnh nhân bị bệnh tâm thần - căn bệnh mà người đời vẫn hay gọi là điên, khùng…
Thạc sĩ y khoa, bác sĩ Vũ Minh Hạnh, Phó Giám đốc bệnh viện, còn khá trẻ. Anh sinh năm 1977, quê ở Thái Bình. Tốt nghiệp Đại học Y Thái Bình, năm 2003 anh xin ra Quảng Ninh công tác và gắn bó với bệnh viện từ đó đến giờ. Theo sự hướng dẫn của bác sĩ Hạnh, điểm tôi đến đầu tiên là Khoa Cấp tính nam - nơi dành cho những bệnh nhân tâm thần mãn tính - nôm na là thể nặng. Khu nhà này nằm chếch phía bên trái của bệnh viện, được xây dạng hình chữ U, có khoảng sân rộng, bao phía trước là bức tường xây cao để bệnh nhân không trèo qua được.
Bấy giờ đang là 9 giờ sáng nên tại phòng ăn, có mấy bệnh nhân, người đang xem phim trên ti-vi (chắc chắn là họ xem chỉ để mà… xem), còn ngoài hành lang, mấy người đang hát nghêu ngao. Thấy khách lạ, họ quay ra nhìn rồi lại ngước lên ti vi, ánh mắt không hề bộc lộ cảm xúc. Ở một buồng bên cạnh, hai bệnh nhân trẻ đang nắm tay nhau chơi trò "chút cha chút chít" của trẻ con. Liền ngay phòng bên cạnh là một bệnh nhân, các điều dưỡng viên đang phải cột tay vào giường để tiêm. Bệnh nhân này đang dướn người lên, miệng nói lảm nhảm không thể nghe rõ. "Đây là bác ruột em, tên là Nguyễn Văn C. ở phường Cao Thắng (TP Hạ Long), năm nay 55 tuổi. Tại bác ý uống rượu nhiều năm rồi, say suốt ngày mới sinh ra thế này" - Một thanh niên trẻ, là người nhà bệnh nhân, đứng cạnh giường bệnh, nói với tôi.
Theo bác sĩ Hạnh cho biết, cả bệnh viện có trên dưới 200 bệnh nhân thì có tới khoảng 30 bệnh nhân là bị loạn thần do uống quá nhiều rượu trong một thời gian dài như trường hợp ông C. Số còn lại hoặc do mắc bệnh thiểu năng trí tuệ từ nhỏ, hoặc do những căn bệnh về não mà không được chữa trị kịp thời, hoặc do những sang chấn tâm lý về gia đình, công việc mà phát bệnh v.v...
Ở một căn phòng khác cách đó không bao xa, các bác sĩ cũng đang phải dùng đến khoá số 8 để khoá tay 1 bệnh nhân vào giường, đó là anh Lê Văn C. 21 tuổi, ở thôn Quỳnh Biểu, xã Liên Hoà (Yên Hưng). C là anh lớn trong gia đình 5 anh em, bị bệnh tâm thần từ nhỏ. Gia đình nghèo, bố mẹ phải lo bươn trải kiếm miếng ăn nên em trai C phải đưa anh đi bệnh viện. Vào viện hôm qua, đến sáng ra C lẳng lặng... bật lửa đốt chiếu, cháy sạm cả giường nên các bác sĩ tạm thời phải khoá tay C lại, tránh manh động.
Cùng đồng hương Yên Hưng với C có một người khá đặc biệt, vừa mới ra viện cách đó mấy hôm, đó là Nguyễn Văn C, quê ở xã Hiệp Hoà. Cách đây khoảng 2 năm, do bị tâm thần hoang tưởng, C đã cầm dao chém chết bố ruột mình. Khi công an đến bắt, C vẫn hềnh hệch cười…
So với các bệnh nhân nam, ở khu vực dành cho bệnh nhân nữ còn nhiều số phận éo le hơn. Toàn khoa Cấp tính nữ có 28 bệnh nhân. Trong số này có bệnh nhân già nhất khoảng 70 tuổi (ấy là theo đoán của y, bác sĩ vì bệnh nhân đi lang thang, được cơ quan chức năng gom vào đây, không rõ quê quán, tên tuổi), trẻ nhất là Bùi Diệu L, 13 tuổi, nhà ở phường Ninh Dương (Móng Cái). Cô bé có cái tên thật đẹp này bị viêm màng não mủ từ thuở nhỏ nhưng không được chữa trị kịp thời nên phát bệnh nặng. Lúc nào L cũng vác một túi xách to quần áo trên vai, kể cả lúc ăn cơm vì… sợ trộm lấy mất.
Qua những câu chuyện và hồ sơ bệnh nhân mà tôi được tiếp xúc, tôi chợt nhận ra rằng mỗi bệnh nhân dù có một con đường dẫn tới căn bệnh tâm thần khác nhau, nhưng họ đều giống nhau là có hoàn cảnh gia đình nghèo, khó khăn. Như V sinh năm 1978, nhà ở phường Hà Khẩu (TP Hạ Long), mắc bệnh vào viện từ năm 16-17 tuổi. Nhà V neo người, chỉ có một mẹ, một con. Mẹ V bị bệnh tim, lại thêm bị điếc, kinh tế khó khăn nên chẳng mấy khi có điều kiện thăm V. Một trường hợp đáng thương khác cũng nhập viện từ nhiều năm là Đàm Thị Th, 22 tuổi, ở xóm Vườn Chay, xã Tiền An (Yên Hưng). Mẹ mất sớm, gia đình khó khăn, bố Th vất vả lo nuôi mấy anh chị em nên chẳng mấy khi lên thăm Th được. Thấy tôi giơ máy ảnh lên chụp, Th cứ cười mà ánh mắt vô hồn, tay đặt lên nút áo ngực: Chú ơi, đợi cháu cởi đã nhé (!)…
Trong số các bệnh nhân nữ, tôi bất ngờ nhận ra một người quen, đó là chị Hoàng Thị Kh, nhà ở gần ngã tư Loong Toòng, phường Yết Kiêu (TP Hạ Long). Lấy chồng, sinh được 3 đứa con một gái, hai trai. Những tưởng sẽ hạnh phúc nhưng sau khi sinh con không bao lâu thì chị phát bệnh. Vốn đã biết chị từ trước đây nên tôi nhớ một câu chuyện về chị. Ấy là vào năm 1996 (khi đó bệnh của chị mới ở thể nhẹ), chị Kh đã cầm theo hơn chục triệu tiền hàng của chồng vào miền Nam để… làm ma cho "người yêu" là diễn viên điện ảnh Lê Công Tuấn Anh, ngay sau khi anh này tự tử. Đến khi gia đình tìm được chị về thì trong người chị không còn 1 xu dính túi. Không thể kiên nhẫn suốt ngày đi tìm người vợ phá tán tiền của, chồng của chị Kh đã ly dị và nay đã lấy vợ khác. Đứa con gái lớn học xong đại học, giờ đã có nghề. Đau đớn là người con trai thứ hai cũng phát bệnh, giờ đang nằm ở viện đây cùng mẹ. Máu mủ đấy nhưng mẹ con chẳng nhận ra nhau nữa…
CHỮ NHẪN VÀ CHỮ TÂM
Tôi đã tiếp xúc với nhiều y, bác sĩ ở các lĩnh vực chuyên môn khác nhau, từ giải phẫu pháp y, sản, ung bướu… ngẫm lại có lẽ chăm sóc bệnh nhân tâm thần như các y, bác sĩ của bệnh viện nơi đây là khó khăn nhất.
Do bệnh nhân tâm thần, nhất là tâm thần nặng vô thức nên việc khám bệnh, điều trị, cũng như chăm sóc cho họ là vô cùng vất vả. Khi vào phòng tiêm, khám bệnh cho các bệnh nhân, các y, bác sĩ luôn phải đi 2-3 người để hỗ trợ nhau, đề phòng bệnh nhân tấn công. Mấy năm trước đây, đã từng có trường hợp 1 điều dưỡng viên bị bệnh nhân tấn công, dùng dao rạch mặt phải đi cấp cứu…
- Bệnh nhân nữ chắc hiền hơn, chăm sóc đỡ vất vả hơn bệnh nhân nam? - Tôi hỏi bác sĩ Phạm Bích Hải, Trưởng khoa Cấp tính nữ.
- Ồ không đâu, ngược lại là đằng khác đấy anh ạ!" - Bác sĩ Hải nói.
Theo bác sĩ Hải, chăm sóc bệnh nhân nữ cũng không ít phức tạp. Đôi khi chỉ vì tranh nhau chiếc gương soi, chiếc lược thôi họ cũng có thể xông vào túm tóc đánh nhau, bác sĩ lại phải can thiệp. Những lúc uống thuốc, tiêm hay đau ốm, biếng ăn, cho đến chải đầu, cắt móng chân, móng tay, nhất là những ngày… "đèn đỏ" thì còn vất vả hơn, lại phải kiên trì dỗ ngon, dỗ ngọt để họ chịu cho chăm sóc…
Khoảng 10 năm trước, do điều kiện cơ sở vật chất còn thiếu thốn, bệnh viện ghép chung cả bệnh nhân nam và nữ, hậu quả có những trường hợp bệnh nhân nữ mang thai, khiến các y, bác sĩ phải đưa đi bệnh viện giải quyết cho thai ra. Khi đã tách riêng ra, lại có trường hợp bệnh nhân lang thang, hoặc ở nhà nhưng đã bị lợi dụng tình dục khiến cho có thai, bác sĩ lại phải trao đổi với gia đình đưa đi giải quyết. Lại có trường hợp như Nguyễn Thị L, 19 tuổi ở phường Cẩm Phú (Cẩm Phả). Nhập viện từ 2 năm nay, đã mấy lần L có ý định tự sát bằng cách treo cổ nên các y, bác sĩ phải đưa vào diện chăm sóc cấp 1, thường xuyên giám sát, canh chừng.
Nói như vậy để thấy có muôn vàn tình huống mà các y, bác sĩ phải xử lý trong điều trị và chăm sóc bệnh nhân tâm thần hàng ngày. Nếu không có chữ tâm và chữ nhẫn, thật khó mà tồn tại ở đây lâu được, chứ đừng nói là yêu nghề, say nghề… Đã có trường hợp y, bác sĩ trẻ đến đây nhưng không chịu đựng được đã xin chuyển đi nơi khác. Kể từ năm 2003 đến nay, bệnh viện mới tuyển được 1 bác sĩ được đào tạo chính quy. Người đó là… bác sĩ Hạnh, Phó Giám đốc bệnh viện.
NGHỀ... KHÔNG LÀM THÊM ĐƯỢC
Tâm sự về nghề, bác sĩ Hạnh nói vui với tôi: Nếu như các đồng nghiệp có thể mở thêm phòng khám tại gia đình như nhi khoa, răng - hàm - mặt, đa khoa… thêm thu nhập thì chúng em chẳng thể làm được. Thử hỏi ai lại mở phòng khám… tâm thần tư nhân. Vì vậy, thu nhập của 130 cán bộ, y, bác sĩ, nhân viên bệnh viện đều chỉ có lương mà thôi.
Bác sĩ Hạnh còn cho biết thêm, kinh phí cho chăm sóc bệnh nhân tâm thần của Nhà nước, nguồn thu thêm của bệnh viện rất thấp… đó là những khó khăn hiện nay của bệnh viện.
Nghề nghiệp vất vả, thu nhập thấp, thậm chí như bác sĩ Hạnh nói là nhiều khi tiếp xúc với bên ngoài, có người còn mặc cảm vì mình là "bác sĩ tâm thần"(!), nhưng tôi có cảm giác, dường như càng khó khăn, vất vả, con người ta càng gắn bó với công việc thì phải! Trong bệnh viện tâm thần, có những trường hợp các vợ chồng, mẹ con đã gắn bó, tiếp nối nghề nghiệp. Tiêu biểu như chị Tân, Điều dưỡng trưởng gắn bó với bệnh viện từ năm 1982, có chồng và con gái cùng công tác; rồi vợ chồng Trưởng khoa Phạm Bích Hải… Điều dưỡng viên trẻ tên Quyên, vốn quê Hải Dương, tốt nghiệp Trung cấp Y Hải Dương, mới vào làm hợp đồng, lương tập sự 85% được 1,5 triệu đồng/tháng, thuê nhà mất 300 ngàn đồng. Tôi hỏi vui: "-Quyên vào làm ở đây là "đi theo tiếng gọi tình yêu" chăng?". Quyên cười không nói.
Tâm sự với tôi, điều mà từ lãnh đạo đến các y, bác sĩ bệnh viện đều trăn trở nhất chính là vấn đề an cư. Hiện nay, có khoảng 30 cán bộ, nhân viên của bệnh viện đang ở tập thể tại khu tập thể trước cổng Bệnh viện Điều dưỡng - Phục hồi chức năng gần đó. Nguyên trước năm 1971, khi chưa chia tách, khu tập thể này là chung. Các y, bác sĩ mong muốn được Nhà nước tạo điều kiện bán với giá ưu đãi, để có thể tu sửa, xây dựng nhà cửa, yên tâm công tác lâu dài. Đến thăm khu tập thể, tôi có phần bất ngờ khi được bác sĩ Hạnh chỉ cho thấy ngôi nhà của bác sĩ Cao Thị Xuân Thuỷ - Trưởng khoa Cấp tính nam - người đã có 15 năm gắn bó với nghề. Đó là một căn nhà gạch xỉ, mái lợp prô xi măng, tường rêu, nằm lúp xúp khép mình bên cổng Bệnh viện điều dưỡng - Phục hồi chức năng. Có lẽ không riêng tôi, hẳn ai cũng sẽ khó hình dung đó là cơ ngơi của một bác sĩ Trưởng khoa đã có thâm niên ở một bệnh viện cấp tỉnh.
Ảnh hưởng của rãnh áp thấp xuống Bắc Bộ, khiến cơn mưa rơi xuống bất ngờ rồi lại thoắt tạnh. Tôi ra về đem theo những ánh mắt của các bệnh nhân và hình ảnh dãy tập thể với ngôi nhà của bác sĩ Thuỷ…
Trần Minh
