Không ai biết rõ nghề nông ở phường Quang Hanh (TX Cẩm Phả) có từ bao giờ, nhưng rau xanh, nhất là món rau muống thì lại nổi tiếng khắp một vùng.
“Đơn giản, bởi thổ nhưỡng ở đây phần lớn là ruộng chua. Thêm nữa, bà con chủ yếu trồng rau theo phương pháp truyền thống, không phun thuốc trừ sâu, không thuốc kích thích, nên cây rau vừa mềm, vừa ngọt. Đã có một thời, Quang Hanh trở thành vựa rau của TX Cẩm Phả, cung cấp rau cho các mỏ than lớn, cho người dân ở các phường lân cận. Nhưng giờ thì...” - Bà Nguyễn Thị Nụ, Đội trưởng Đội sản xuất số 4, Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp Quang Hanh bỏ lửng câu nói trong niềm nuối tiếc.
Khu ruộng rau xanh tốt giờ đã trở thành bãi đất trống cho dự án khu dân cư.
Xoá đói, giảm nghèo nhờ... rau
Năm 1978, từ miền quê nghèo Thuỷ Nguyên (TP Hải Phòng), vợ chồng, con cái bà Nguyễn Thị Nụ dắt díu nhau ra Quang Hanh (TX Cẩm Phả) để sinh cơ lập nghiệp. Ông bà đã bắt đầu cuộc sống mới ở vùng quê mới với rất nhiều khó khăn, thiếu thốn.
Bà Nụ bồi hồi nhớ lại: “Khi ấy, ở đây hoang vu lắm, đất đai thì cằn cỗi. Chỉ có rất ít gia đình người dân tộc Sán Dìu sinh sống”. Để đảm bảo cuộc sống cho 5 miệng ăn trong gia đình, hai vợ chồng bà đã phải quần quật cả ngày để xúc đất từ chỗ cao chuyển qua chỗ thấp; đổ đất màu vào những nơi đất cằn để lấy đất canh tác. Nhờ chịu thương, chịu khó, ông bà đã khai hoang được hơn 4.000m2 đất. Thời gian đầu, bà trồng chủ yếu là lúa. Sau, một phần vì gặp khó khăn về nguồn nước tưới, một phần nhận thấy đất ở đây hợp với trồng rau, vợ chồng bà đã chuyển hẳn sang trồng rau. Mùa nào thức ấy, mùa đông thì trồng bắp cải, su hào, cải xoong; mùa hè trồng rau muống, rau đay, mồng tơi... Từ khi xoá bỏ chế độ bao cấp, gia đình bà cũng như nhiều gia đình nông dân khác ở phường Quang Hanh được sự giúp đỡ của HTX Nông nghiệp, Hội Nông dân phường đã tìm cách để nâng cao năng suất, tìm hướng tiêu thụ sản phẩm. Nhờ đó mà cuộc sống của gia đình bà đã từng bước vượt qua khó khăn, có của ăn, của để.
Chỉ vào ngôi nhà 3 tầng to đẹp, khang trang nhất xóm được khánh thành năm ngoái, bà Nụ khoe: “Ngôi nhà này tôi xây hoàn toàn bằng tiền lãi từ bán rau đấy. Có những lứa rau, tôi thu hoạch được từ 10-15 triệu đồng”. Khẳng định thêm điều bà Nụ vừa nói, đồng chí Phạm Thị Loan, Chủ tịch Hội Nông dân phường Quang Hanh đi cùng cho biết: “Nhà chị Nụ có diện tích canh tác lớn, nhân công nhiều. Gia đình chị luôn đạt năng suất cao nhất nhì trong Đội, trong HTX. Chị ấy đã được xã viên tín nhiệm bầu làm Đội trưởng Đội sản xuất số 4 của HTX từ nhiều năm nay”.
Cũng từ Thuỷ Nguyên (TP Hải Phòng) ra Quang Hanh sinh cơ, lập nghiệp từ những năm 78-79, gia đình ông Nguyễn Quang Sản là một trong nhiều trường hợp thoát được nghèo nhờ nghề trồng rau ở phường Quang Hanh. Ngồi trong ngôi nhà mới khánh thành cách đây gần 1 năm, nhờ sự hỗ trợ của các cấp, các ngành của địa phương từ chương trình hỗ trợ hộ nghèo xoá nhà dột nát, ông Sản vừa nhâm nhi chén trà, vừa tâm sự: “Đến giờ thì gia đình tôi cũng được công nhận là thoát nghèo rồi. Nói thực, mỗi nghề đều có sự vất vả riêng. Nghề nông vất vả theo đúng nghĩa là “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”. Cũng may, bây giờ, công nghiệp hoá nông nghiệp nông thôn, nên người làm nghề nông cũng phần nào đỡ vất vả, năng suất cũng vì thế mà nâng lên. Nếu gia đình tôi không vì phải lo thuốc thang cho cháu bị bệnh thận, thì có lẽ cũng không đến nỗi phải để Nhà nước hỗ trợ đến giờ mới thoát nghèo”. Theo so sánh của ông Sản, sau hơn 30 năm gắn bó với đồng ruộng, trồng rau vất vả hơn trồng lúa, nhưng lại cho năng suất và có lãi cao hơn rất nhiều lần. Để được một lứa rau, người nông dân cũng phải cày, bừa, cuốc đất, rồi đánh luống, gieo rau, dọn cỏ, chăm, tưới. Với những loại rau ưa nước, ưa đất ẩm như cải xoong, rau muống thì phải lấy nước vào ruộng ngâm vừa đủ độ, rồi lại phải xả nước đi để cho rau khỏi bị úng, bị thối thân. Sau mỗi lứa hái, lại phải chăm bón, xới gốc, dọn cỏ. Do không sử dụng thuốc trừ sâu, thuốc kích thích, nên những người nông dân ở phường Quang Hanh phải áp dụng các biện pháp từ thủ công đến bán công nghiệp để phòng trừ sâu bệnh hoặc chuột phá hoại.
Tuy vất vả, nhưng mỗi vụ rau có thể cho thu hoạch vài ba lứa (đối với các loại rau muống, cải xoong). Rau xanh ở Quang Hanh đã có thương hiệu, nên bán rất chạy và được giá hơn hẳn rau từ nơi khác chuyển đến. “Nhiều khi chúng tôi thu hoạch không cần phải mang ra chợ bán, mà các thương lái đến mua cất ngay tại ruộng” - Ông Sản cho biết thêm.
Từ ngày không còn ruộng, bà Tỵ chỉ biết loanh quanh với mảnh vườn nhỏ trước nhà...
Nỗi niềm nông dân mất đất
Trước Quang Hanh là xã miền núi, đến năm 2001, được nâng cấp lên phường và đến nay vẫn được coi là phường miền núi của TX Cẩm Phả. Diện tích đất nông nghiệp ở đây tuy không nhiều, nhưng nằm trải dọc theo chiều dài của quốc lộ 18A. Phường hiện có hơn 200 hộ làm nông nghiệp, có 1 HTX nông nghiệp với 4 đội sản xuất và 183 xã viên. Với những lợi thế về đất đai, điều kiện sản xuất, bà con nông dân ở đây đã xây dựng được thương hiệu cho sản phẩm rau xanh của mình. Cũng nhờ thế mà số hộ nghèo làm nông nghiệp giảm đều qua các năm. Trước năm 2007, HTX có 12 hộ xã viên nghèo, thì nay chỉ còn 1 hộ. “Làm nghề nông tuy vất vả, nhưng nếu biết cách làm và quyết tâm làm thì không những có thể vươn lên thoát nghèo, mà còn có thể tạo dựng được cuộc sống sung túc. Đã có một thời, Quang Hanh trở thành vựa rau của TX Cẩm Phả, cung cấp rau cho các mỏ than lớn, cho người dân ở các phường lân cận. Nhưng giờ thì…” - Bà Nguyễn Thị Nụ bỏ lửng câu nói, đưa tay chỉ ra bãi đất rộng mênh mông trước mặt: “Mấy tháng trước, đây vẫn là bãi rau của bà con. Giờ đã bị san phẳng để nhường chỗ cho dự án khu dân cư”.
Theo tay bà Nụ chỉ, chúng tôi nhìn về khoảnh đất rộng phía trước, ước chừng vài ha. Đất đỏ được đổ xuống san phẳng đến tận chân núi. Trên khoảnh đất mênh mông ấy chỉ có vài chiếc cần cẩu nằm im lìm, chẳng có dấu hiệu gì là của một công trường đang thi công. Theo bà Nụ, doanh nghiệp lấy đất từ tháng 11-2010 đến nay mới chỉ san đổ mặt bằng, vẫn chưa thấy triển khai gì thêm. Hơn nữa, đơn giá đền bù đất “như lấy không”. Hầu hết các hộ dân ở đây đều đã phải mất rất nhiều công sức để cải tạo đất, nhưng chỉ được đền bù giá 590.000 đồng/m2 cho 600m2 đất, diện tích còn lại chỉ được trả 40.000 đồng/m2. Gia đình bà có hơn 4.000m2, giờ chỉ còn lại hơn 200m2.
Khu đất sản xuất của Đội sản xuất số 4 thuộc khu 6 của phường, hiện đang triển khai 2 dự án khu dân cư của Tổng Công ty Đông Bắc và Công ty TNHH Xây dựng Thu Hà. 2 dự án trên có tổng diện tích 8,1ha. Ngoài 2 dự án này, hiện trên địa bàn phường còn có một số dự án đã và sắp triển khai. Quỹ đất để phục vụ các dự án đều chuyển đổi từ đất nông nghiệp, nên diện tích đất canh tác của bà con đang ngày càng bị thu hẹp. Theo số liệu của UBND phường Quang Hanh, trên địa bàn có 5 dự án đang triển khai và 1 dự án sắp triển khai. Đó là các dự án khu dân cư của Tổng Công ty Đông Bắc (2,6ha), Công ty TNHH xây dựng Thu Hà (5,5ha); xây dựng Trường Tiểu học Quang Hanh (1,35ha). Trước đó, năm 2007, dự án của Công ty Sơn Hải lấy toàn bộ diện tích canh tác của Đội sản xuất số 5 với 1,3ha khiến cho Đội bị “xoá sổ” khỏi HTX Nông nghiệp phường. Năm 2008, dự án đường băng tải của Nhà máy Xi măng Cẩm Phả cũng lấy 2ha đất canh tác, chưa kể phần diện tích đất nằm sát chân đường băng tải, do quá trình thi công đã làm cho hoặc bị ngập úng hoặc bị hạn hán không thể canh tác, vì không có hệ thống tưới tiêu. Hiện còn 1 dự án cũng về xây dựng khu dân cư của Công ty CP xây dựng nhà ở Quảng Ninh đang được triển khai ở giai đoạn công khai quy hoạch chi tiết. Với việc hàng loạt các dự án được triển khai trong mấy năm gần đây, diện tích đất nông nghiệp trên địa bàn phường đã thu hẹp nhanh chóng. Nếu như năm 2006, toàn phường có 43ha đất canh tác, thì nay chỉ còn 30,25ha, trong đó một số là đất canh tác bị hoang hoá hoặc kém hiệu quả.
“Đã là chủ trương của Đảng và Nhà nước thì chúng tôi luôn vui vẻ chấp hành, nhận đền bù, bàn giao mặt bằng. Chúng tôi già rồi, đâu có thể chuyển đổi công việc. Chỉ lo là đời con, đời cháu mình không có đất cày cấy thì bám vào đâu mà sống...” - Cụ Vũ Thị Tỵ, 70 tuổi, xã viên HTX Nông nghiệp Quang Hanh nói. Điều mà cụ Tỵ và bà con nông dân ở đây lo lắng là có cơ sở. Bởi với tốc độ đô thị hoá hiện nay, đến một ngày không xa, Quang Hanh sẽ không còn đất nông nghiệp để canh tác. Với nhiều gia đình, nông nghiệp là nghề chính, khi mất đất không biết sẽ làm gì để mưu sinh. Đồng chí Chủ tịch Hội Nông dân cho biết: “Hiện rất nhiều hộ gia đình mặc dù đã nhận tiền đền bù, nhưng vẫn chưa xác định được sẽ chuyển đổi công việc gì cho phù hợp. Mà có muốn, cũng khó có doanh nghiệp nào muốn tuyển họ...”.
