(Đồng chí Phạm Hồng Cẩm, Trưởng Ban Quản lý các di tích trọng điểm tỉnh, trò chuyện với PV Báo Quảng Ninh).
- Nói thật, trong số các DTTĐ của tỉnh mà chúng tôi được giao nhiệm vụ quản lý thì Thương cảng Vân Đồn là “nghèo” nhất về mặt tư liệu. Đành rằng đã từng có một cuộc hội thảo khoa học về đề tài này vào năm 1986, nhưng tiếc là những tài liệu liên quan đến cuộc hội thảo ấy hầu như còn lại rất ít. Đã thế, không giống Yên Tử hay những di tích khác, Thương cảng Vân Đồn giờ chỉ còn là phế tích nên việc hiểu một cách đầy đủ giá trị văn hoá lịch sử của nó thực sự còn rất “mù mờ”... Chính vì vậy, cuộc Hội thảo lần này, với việc đã hội tụ được nhiều nhà khoa học có uy tín trên nhiều lĩnh vực, thực sự là rất quan trọng đối với chúng tôi, những người được tỉnh giao nhiệm vụ trực tiếp quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị di tích...
- Nhưng ngoài điều đó ra, việc tổ chức cuộc Hội thảo vào thời điểm Vân Đồn mới được Chính phủ quyết định thành lập Khu kinh tế liệu có phải là một chủ ý?
- Tôi nghĩ đây là cơ duyên thì đúng hơn! Như tôi nói ở trên, khi Ban QLDTTĐ được thành lập (vào ngày 14-12-2006 nhưng thực sự hoạt động từ ngày 2-4-2007) thì một trong những việc đầu tiên của chúng tôi là xây dựng kế hoạch khảo sát, khoanh vùng, qui hoạch tổng thể các di tích; trong đó đặc biệt quan tâm là di tích Thương cảng Vân Đồn, vì đây là khu di tích còn ở dạng sơ khai nhất, ít tư liệu khoa học, lịch sử nhất. Và sau hơn một năm nỗ lực cố gắng, chúng tôi đã có cơ sở để tổ chức cuộc Hội thảo. Tuy nhiên, thật hay là thời điểm Hội thảo lại đúng vào dịp này, khi Vân Đồn mới được Chính phủ quyết định thành lập Khu kinh tế. Cơ duyên này càng làm cho những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học về Thương cảng Vân Đồn xưa có ý nghĩa thực tiễn hơn!
- Cụ thể là...?
- Anh biết đấy, giá trị của di tích Thương cảng Vân Đồn khác với các di tích chùa, chiền hay đình, đền, lăng tẩm v.v.. Nếu giá trị của các di tích này được xem xét dưới góc độ kiến trúc hoặc nét đặc trưng về văn hoá tâm linh v.v là chính, thì giá trị của Thương cảng Vân Đồn chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ nó là sự thể hiện cái nhìn của các triều đại phong kiến nước ta trong quá trình phát triển về kinh tế, văn hoá qua các thời kỳ lịch sử. Với sự sáng suốt của mình, vua Lý Anh Tông đã lập trang Vân Đồn vào năm 1149, chọn đây làm nơi giao thương với các nước... Từ đó, suốt gần một thiên niên kỷ, lúc lên, lúc xuống, nhưng Vân Đồn luôn là vị trí chiến lược trong kế sách của các triều đại phong kiến nước ta khi muốn mở rộng phát triển kinh tế, chính trị, xã hội v.v.. ra bên ngoài.Và việc đánh giá giá trị của nó vào thời điểm hiện tại, khi mà Vân Đồn cũng đang được Đảng và nhà nước hết sức quan tâm trong quá trình hội nhập, rõ ràng là rất có ý nghĩa.Hay như một nhà khoa học đã nhận xét tại cuộc Hội thảo: “Dường như chúng ta đang trở lại với những dấu ấn và con đường xưa, đang hướng mạnh đến một tầm tư duy khu vực trong một tâm thế mới để mở mang vận nước...”.
- Vậy trong bối cảnh hiện tại, anh nhìn nhận, đánh giá như thế nào về việc bảo tồn, phát huy giá trị của khu di tích Thương cảng Vân Đồn?
- Đấy cũng là vấn đề không chỉ chúng tôi, những người trực tiếp quản lý di tích, mà cả các nhà khoa học hiện nay hết sức quan tâm.Như tôi vừa nói, nguyên gốc của Thương cảng Vân Đồn chỉ là những cái áng, cái vụng, không có phố xá hay những công trình kiến trúc đồ sộ; quá lắm thì cũng chỉ có một số khu dân cư (như Cái Làng chẳng hạn). Vì vậy, để “thổi hồn” vào cho nó như với những di tích có giá trị văn hoá tâm linh là rất khó.Mặc khác, phạm vi của di tích lại rất rộng lớn, kéo dài suốt cả một vùng, nên việc bảo tồn di tích không đơn giản, không thể “phục dựng” di tích theo cách hiểu thông thường được. Phải có một cái nhìn tổng quan, chính xác về Thương cảng Vân Đồn thì mới đánh giá đầy đủ giá trị của nó, không chỉ về mặt vật chất mà quan trọng hơn là giá trị về mặt tinh thần.Những năm qua, chúng ta mới chỉ khai thác giá trị sinh thái, giá trị danh lam thắng cảnh của vùng đất này mà chưa khai thác được gì nhiều về giá trị lịch sử của Thương cảng Vân Đồn. Tôi nghĩ, trong tương lai, làm sao để những giá trị tiềm năng này phải biến thành “tài nguyên”, những giá trị văn hoá phải trở thành sản phẩm du lịch... là điều cần quan tâm đặc biệt!
- Vậy để làm được điều đó thì cần phải như thế nào?
- Tại Hội thảo, tôi cũng đã trình bày bản báo cáo với chủ đề: “Bảo tồn và phát huy giá trị các di tích lịch sử-văn hoá Thương cảng Vân Đồn”. Theo đó, tôi đề xuất một số phương án, như cần tập trung mọi nguồn lực cho việc lập Dự án khảo sát tổng thể khu di tích; tiến hành khai quật một số di tích là bến chính của thương cảng; xây dựng quy hoạch chung và các dự án thành phần, lập lộ trình từng bước để tôn tạo các điểm di tích trong giai đoạn từ nay đến 2020 v.v.. nói chung, công việc trước mắt còn nhiều, nhiều lắm! Nó đòi hỏi thời gian, công sức và cả về kinh phí nữa. Đặc biệt, với các di tích mang ý nghĩa văn hoá tâm linh (như Yên Tử, Đền Cửa Ông v.v..) thì việc huy động nguồn vốn từ các đơn vị, cá nhân hảo tâm theo phương thức xã hội hoá có thể thuận lợi hơn; còn với loại di tích như Thương cảng Vân Đồn, điều này không dễ dàng... Tuy nhiên, sau cuộc Hội thảo, tôi cũng đã trao đổi sơ bộ với anh Trần Đức Lâm, Trưởng Ban quản lý Khu kinh tế Vân Đồn về vấn đề này. Tôi hy vọng, trong điều kiện Vân Đồn đang gặp “thiên thời - địa lợi - nhân hoà” như hiện nay, việc bảo tồn phát huy giá trị di tích Thương cảng sẽ gặp thuận lợi...
