Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến công tác giáo dục thế hệ trẻ. Người nói: “Vì lợi ích mười năm phải trồng cây/Vì lợi ích trăm năm, phải trồng người''. Với lối nói súc tích nhưng giàu hình ảnh, sinh động, dễ hiểu, dễ nhớ... rất đặc trưng của mình, vấn đề giáo dục thanh, thiếu niên, vốn rất trừu tượng, mang tính lý luận cao, đã được Hồ Chủ tịch thâu tóm chỉ trong một câu ngắn gọn như vậy!
Trước hết, xin nói về cách so sánh, liên tưởng trong câu nói này của Bác. Ai cũng biết muốn trồng cây có kết quả thì phải chọn được giống tốt, đất tốt, phải quan tâm chăm sóc, nhưng sự chăm sóc cũng phải đúng cách, có khoa học, thì cây mới sinh trưởng tốt được. Việc trồng người cũng như vậy; nó là cả một quá trình và liên quan đến nhiều yếu tố như môi trường giáo dục, phương pháp giáo dục v.v... Lấy một cái cụ thể (trồng cây) để nói về một khái niệm trừu tượng (trồng người), Bác đã giúp cho người nghe hình dung một cách dễ hiểu hơn rất nhiều lần một bài giảng dài dòng về ý nghĩa, mục đích, tầm quan trọng v.v... của sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ. Trồng cây và trồng người cũng đều là ''trồng'' cả. Nhưng nếu trồng cây là vì lợi ích mười năm, thì trồng người lại là vì lợi ích trăm năm. Sự khác biệt ở đây là sự khác biệt về chất; trồng cây là vì lợi ích trước mắt, trồng người là vì lợi ích lâu dài. Và như vậy, nó đòi hỏi sự bền bỉ hơn, tốn nhiều công sức hơn; đồng thời cái mà người ta thu hoạch được từ công việc trồng người không phải là ngày một, ngày hai, mà gắn liền với sự tồn vong, phát triển của cả một dân tộc, qua nhiều thế hệ... Nói cách khác, giáo dục thế hệ trẻ theo tư tưởng của Hồ Chủ tịch là vun trồng, chăm sóc, bồi dưỡng, đào tạo cho đời sau những con người, lớp người khoẻ khoắn, cả về thể chất và tinh thần. Cũng như người nông dân trồng cây vậy, là để có những cây, những rừng tươi tốt...
Vậy những con người, lớp người mà sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ cần đào tạo, vun trồng là như thế nào? Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, đó là những con người ''vừa hồng, vừa chuyên''; nói cách khác, là những con người, lớp người phát triển nhân cách một cách toàn diện. Nhân cách đó thể hiện ở 4 đức tính cơ bản: cần, kiệm, liêm, chính. Người nói: ''Trời có bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông; đất có bốn phương: đông, tây, nam bắc; người có bốn đức: cần, kiệm, liêm chính. Thiếu một mùa thì không thành trời; thiếu một phương thì không thành đất, thiếu một đức thì không thành người...''.
Để ''trồng'' được những con người như thế, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh yếu tố quan trọng là tính chủ động của công tác giáo dục; đó là sự quan tâm đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục nhằm mang lại hiệu quả cao nhất; đồng thời còn một mặt rất quan trọng nữa là tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho lớp trẻ phát triển, thể hiện năng lực, sở trường vốn có của mỗi người. Nếu chỉ chú trọng một mặt giáo dục mà không chú trọng việc tạo cơ hội cho lớp trẻ tự khẳng định thì tác dụng của sự giáo dục sẽ bị hạn chế, không được phát huy. Người khuyên thanh, thiếu niên phải biết tự tin vào khả năng của bản thân, có lòng tự hào, tự tôn dân tộc, có tinh thần tự lực, tự cường, phải biết tự trọng, biết tự bảo vệ mình và cũng phải biết tôn trọng người khác... Đặc biệt, đối với sự nghiệp ''trồng người'', Chủ tịch Hồ Chí Minh một mặt nhấn mạnh cần khuyến khích phát triển đầy đủ và toàn diện năng lực, sở trường của từng thanh, thiếu niên; mặt khác cũng luôn nhắc nhở phải ngăn ngừa sự nảy sinh của chủ nghĩa cá nhân. Người nói: ''Đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân không phải là giày xéo lợi ích cá nhân” ''Mỗi người đều có tính cách riêng, sở trường riêng, đời sống riêng của bản thân và gia đình mình; nếu những lợi ích cá nhân đó không trái với lợi ích của tập thể thì không phải là xấu...''.
Nhấn mạnh sự nghiệp giáo dục là của nhân dân, để phục vụ nhân dân, đồng thời Hồ Chủ tịch cũng nêu rõ rằng muốn giáo dục thanh, thiếu niên tốt thì phải tạo môi trường, dư luận xã hội lành mạnh, cổ vũ cái mới, cái tiến bộ, ngăn ngừa những cái tiêu cực có thể ảnh hưởng đến lớp trẻ. Và muốn tạo được môi trường lành mạnh ấy, vấn đề cần nhất là phải tạo được không khí dân chủ. Người nói: ''Trong các nhà trường, cần có dân chủ. Đối với mỗi vấn đề, thầy và trò cùng nhau thảo luận...”. Người khẳng định: “Thực hành dân chủ là cái chìa khoá vạn năng để có thể giải quyết mọi khó khăn”...
Có thể nói, sự nghiệp trồng người, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng cho hôm nay và cho mai sau đối với đất nước. Chính vì vậy, khi nói về vai trò của Nhà nước, Hồ Chủ tịch nhấn mạnh: Nước ta còn nghèo thì phải tiết kiệm, nhưng “đầu tư cho giáo dục thì không được bủn xỉn”... Luận điểm này của Người rõ ràng lại càng có ý nghĩa, mang tính thời sự trong điều kiện đất nước ta đang phát triển hội nhập với thế giới hiện nay. Khi mà thế hệ trẻ Việt Nam đang vươn lên, đáp ứng niềm tin và mong mỏi của Bác là xây dựng một đất nước ta “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn” và “trong công cuộc kiến thiết đó, nước nhà trông mong chờ đợi ở các em rất nhiều. Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”...
