Ngay từ đầu năm 1970, khi cuộc chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ vẫn đang rất ác liệt thì Tỉnh uỷ đã có chủ trương xây dựng bộ Lịch sử Đảng bộ tỉnh. Trước mắt, để kỷ niệm 25 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2-9 (1945-1970), Ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ được giao nhiệm vụ soạn thảo cuốn “Lịch sử Cách mạng tháng Tám ở Quảng Ninh”.
Đang là cán bộ của Ty Giáo dục (nay là Sở GD&ĐT), ông Tống Khắc Hài được biệt phái sang Ban Tuyên giáo để cùng với một số cán bộ làm nhiệm vụ biên soạn cuốn sử này...
Trò chuyện với tôi, ông Tống Khắc Hài bảo: - Mình là giáo viên văn nhưng lại mê sử... Và không biết có phải vì “có duyên” với sử không mà sau này rất hay được điều đi viết sử...
Giáo viên văn nhưng... mê sử
Ông Tống Khắc Hài đang lần giở những trang tư liệu về Cách mạng tháng Tám ở Quảng Ninh mà mình mới sưu tầm bổ sung.
''- Phải nói tuổi học trò, mình khá may mắn''- Ông Hài kể - ''Bé thì được theo học ở Trường tiểu học Nguyễn Thượng Hiền, một trường danh tiếng trong vùng tự do Liên Khu Ba; lớn hơn một chút thì theo Trường tản cư vào Thanh Hóa; rồi năm 1951, là học sinh gương mẫu cấp toàn quốc nên được cho sang Nam Ninh (Trung Quốc) học ở Cư học xá, lớp Khoa học xã hội, do thầy Nguyễn Lân (một nhà giáo có uy tín, sau này được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân đợt đầu tiên) làm chủ nhiệm. Một hôm, thầy Lân cho gọi mình lên văn phòng. Mình thấy thầy Giáp (giáo sư Trần Văn Giáp) cũng ở đó. Thầy Lân bảo: ''- Anh học văn cũng khá, nhưng để giỏi văn thực sự thì phải học sử. Bởi muốn hiểu cái hay, cái đẹp của một tác phẩm văn học, trước hết phải có hiểu biết về lịch sử...''. Rồi thầy bảo mình: ''- Đây là thầy Trần Văn Giáp. Học sử thì phải theo ông ấy!''. Thế là mình ''theo'' thầy Giáp, học môn lịch sử...
- Và chắc là vì thế mà sau này, khi đã là giáo viên dạy văn, ông vẫn rất quan tâm tìm hiểu về lịch sử, nhất là lịch sử của những địa phương mà mình công tác?
- Đúng thế! Năm 1956, ngay sau khi về nước, mình được điều về dạy ở trường Trưng Vương (Hà Nội); sau Trường Trưng Vương sáp nhập với Trường An-be Xa-rô thì mình xung phong ra tỉnh Hải Ninh (cũ) công tác. Suốt thời gian ở đây, mình rất chịu khó sưu tầm lịch sử cách mạng ở vùng đất này. Và qua những người già cả, mình rất ngạc nhiên là có những sự kiện lịch sử quan trọng nhưng chưa được ghi lại. Như chuyện năm 1926, đồng chí Trần Phú từng sống và hoạt động bí mật tại Chùa Trà Cổ (Móng Cái) chẳng hạn. Sau đó, nhân một chuyến được cử đi học lớp bồi dưỡng viết sử địa phương (do Ban Văn - Sử - Địa, Bộ Giáo dục tổ chức), mình đã hỏi giáo sư Trần Huy Liệu (lúc ấy là giảng viên của khóa học) về điều này; giáo sư bảo để ông xem lại đã và 5 ngày sau thì ông khẳng định những thông tin ấy là đúng. Đồng chí Trần Phú lần ấy qua Móng Cái là với tư cách đảng viên Tân Việt cách mạng đảng, đưa nhóm thanh niên yêu nước từ Nghệ An sang Quảng Châu (Trung Quốc) dự lớp học do đồng chí Nguyễn ái Quốc mở. Hay chuyện cụ Phan Bội Châu xây dựng tổ chức Việt Nam quang phục hội ở Móng Cái nữa! Nói tóm lại, càng tìm hiểu, càng thấy cùng với Vùng mỏ, tỉnh Hải Ninh (cũ) cũng có một bề dày truyền thống cách mạng rất đáng tự hào...
Và những trăn trở khi biên soạn Lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh
Như đã nói ở trên, đầu năm 1970, Ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ được giao nhiệm vụ biên soạn cuốn Lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh. Ông Tống Khắc Hài được biệt phái từ Ty Giáo dục sang Ban Tuyên giáo để trực tiếp làm nhiệm vụ này. Nhớ về thời kỳ đó, ông Hài kể:
- Lúc đầu mình nghĩ lãnh đạo điều sang là để biên tập, sửa chữa câu chữ (vì mình là giáo viên dạy văn mà!). Nhưng khi tiếp nhận công việc thì người ta giao cho một tập tư liệu gồm các biên bản ghi lại những cuộc phỏng vấn của một số nhân chứng (đa phần là các đồng chí nguyên là cán bộ từng tham gia hoạt động cách mạng tại Quảng Ninh thời kỳ trước, trong Cách mạng Tháng Tám). Biết đây là những tư liệu quan trọng nhưng không thể chỉ dựa trên những tư liệu này mà có thể đánh giá khái quát, đầy đủ về một giai đoạn lịch sử được, mình đề xuất và được các đồng chí lãnh đạo Ban Tuyên giáo hồi ấy đồng ý cho xây dựng bản đề cương chi tiết; sau đó thì tiếp tục tổ chức gặp gỡ thêm các nhân chứng... Suốt hơn hai tháng ''ngập'' trong đống tài liệu, tư liệu, cuối cùng nhóm biên soạn cũng hoàn thành bản thảo cuốn Lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh. Nếu mình nhớ không nhầm thì đây là cuốn sách viết về Lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh đầu tiên. Sau khi hoàn thành cuốn sử, lẽ ra mình quay về với công việc chuyên môn ở Ty Giáo dục, nhưng do yêu cầu, lại tiếp tục ở lại để chuẩn bị biên soạn tiếp cuốn sử về phong trào công nhân Vùng mỏ giai đoạn diễn ra cuộc tổng đình công năm 1936...
- Sau cuốn Lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh, ông còn tham gia biên soạn một số cuốn sử của tỉnh cũng như của các địa phương trong tỉnh; vậy ông có nhận xét gì về phong trào cách mạng của Quảng Ninh giai đoạn này?
- Cách mạng Tháng Tám năm 1945 diễn ra ở Quảng Ninh có một nét đặc thù so với các nơi khác trong cả nước là trước đó ở Đông Triều đã có Đệ tứ chiến khu. Và từ Đệ tứ Chiến khu mà Việt Minh đã giành chính quyền khá sớm ở tỉnh lỵ Quảng Yên... Nhưng có một điều, cho đến nay tôi vẫn trăn trở là việc đánh giá vai trò của Đệ tứ Chiến khu như thế nào cho khách quan. Theo tôi, cuộc khởi nghĩa Đông Triều (có thể nói như vậy) ngày 8-6-1945 là một cuộc đồng khởi của quần chúng, không hoàn toàn là theo sự chỉ đạo trực tiếp của Mặt trận Việt Minh (nghĩa là có văn bản, chỉ thị v.v... thật cụ thể). Nhưng nó lại là kết quả tất yếu của phong trào giải phóng dân tộc do Việt Minh khởi xướng và lãnh đạo. Không có ảnh hưởng, tác động của Mặt trận Việt Minh, tất nhiên không có khởi nghĩa Đông Triều, không có Đệ tứ Chiến khu. Nhưng nếu nhìn một chiều thì đôi khi rất dễ bỏ qua những con người, những sự kiện v.v... có ý nghĩa quan trọng, góp phần tạo nên thành công của Cách mạng. Chưa kể, có những chi tiết rất đáng ghi lại nhưng người viết sử lại để sót... Nói thật, khi viết cuốn Lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh, do hoàn cảnh thực tế lúc ấy, nhiều sự kiện chúng tôi cũng chưa đánh giá được một cách thật toàn diện. Sau này mặc dù không còn chuyên viết sử nữa nhưng tôi vẫn đau đáu với điều ấy; vẫn đi tìm tư liệu để làm rõ hơn mọi chuyện một cách khách quan. Tôi nghĩ, cái gì thuộc về lịch sử thì hãy trả lại cho lịch sử. Một cuốn sử có như vậy thì mới đạt yêu cầu...
Nhân nói chuyện này, ông Hài còn đưa tôi xem một bộ tài liệu mà ông thu thập được về Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh, cũng như về Đệ tứ Chiến khu, về từng nhân vật như tướng Nguyễn Bình, sư Tuệ (tên thật là Nguyễn Kiên Tranh) v.v... Ông bảo:
- Theo tôi, lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh, cũng như lịch sử Chiến khu Đông Triều vẫn còn nhiều điều cần tìm hiểu, cần bổ sung! Thời chúng tôi, vì nhiều lý do, nên đã chưa làm được đầy đủ. Nhưng đến bây giờ, điều kiện để đi xác minh tư liệu, tổng hợp tư liệu v.v... là rất thuận lợi. Và vì thế, rất cần có những công trình nghiên cứu bài bản, toàn diện và khách quan...
