Bản sắc văn hoá riêng của Vùng đất Quảng Ninh gồm văn hoá biển và văn hoá công nhân mỏ.
Ngày 29-12-1840, vua Minh Mạng ký dụ cho khai thác than đá tại núi Yên Lãng, nay thuộc thôn Yên Lãng, xã Yên Thọ, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Vừa qua, tại thành phố Huế (tỉnh Thừa Thiên Huế) bức dụ này đã được long trọng trao cho Tập đoàn Công nghiệp Than và Khoáng sản Việt Nam. Nội dung bức dụ cho phép thành lập Công trường khai thác than đá. Lực lượng khai thác là nông dân, mục đích khai thác là để chống đói cho nông dân... Từ đó, Tập đoàn Công nghiệp Than và Khoáng sản Việt Nam coi ngày 29-12-1840 là ngày đầu tiên ra đời của ngành khai thác than Việt Nam và vua Minh Mạng là “ông tổ” của ngành khai thác than Việt Nam. Cũng từ đây, những người nông dân của Công trường khai thác than Yên Lãng trở thành những người công nhân đầu tiên của ngành khai thác than Việt Nam. Văn hoá công nhân mỏ hình thành từ đó, đến nay có chiều dài lịch sử 167 năm (1840-2007)...
167 năm qua, hàng chục vạn lao động từ mọi miền đất nước tới Quảng Ninh và trở thành công nhân mỏ. Trong hành trang của họ có tinh hoa văn hoá của các vùng miền, của các dân tộc Việt Nam, từ Nam Bộ, Nam Trung Bộ, Bắc Trung Bộ, đồng bằng Sông Hồng, Tây Nguyên, Tây Bắc, Tây Nam Bộ, Đông Bắc... để tạo nền văn hoá công nhân mỏ. Qua các thế hệ, văn hoá công nhân mỏ được hình thành, phát triển và có sức sống mãnh liệt. Vì vậy, trong hành trang của công nhân mỏ (bao gồm công nhân khai thác than là lực lượng chủ yếu và công nhân những ngành nghề khác ở Vùng mỏ) đã mang tinh hoa văn hoá tới Quảng Ninh làm cho văn hoá công nhân mỏ ngày càng phong phú trong quá trình tiếp biến.
167 năm, bao thế hệ đã xây đắp nên toà lâu đài văn hoá công nhân mỏ. Ở thế hệ nào cũng có những tài hoa tiêu biểu cho thế hệ đương đại của người Việt Nam. Từ đồng bằng Sông Hồng tới làm công nhân mỏ, để trở thành nhà văn Võ Huy Tâm, nhà văn Tô Ngọc Hiến... Tại phân trường Thác Cát heo hút của Hoành Bồ, có ba công nhân cùng tổ sản xuất, đều trở thành ba hội viên Hội Nhà văn Việt Nam: Nguyễn Mạnh Tuấn, ChửVân Long, Thuỷ Nguyên. Từ một công nhân mỏ than vùng Cẩm Phả, trở thành nghệ sĩ nhân dân Quang Thọ. Từ một công nhân địa chất vùng Cẩm Phả - Cửa Ông, trở thành nghệ sĩ nhân dân Doãn Tần... Các tài năng về sân khấu, hội hoạ, âm nhạc, văn học, báo chí, nhiếp ảnh hiện nay phát triển thành đội ngũ. Các sự kiện chính trị, kinh tế, xã hội được sân khấu hoá bằng văn hoá - nghệ thuật là hình ảnh được hàng triệu người trong nước và ngoài nước biết đến Quảng Ninh.
Theo các số liệu chưa đầy đủ, thế hệ 8X của Quảng Ninh hiện nay chiếm nhiều lĩnh vực khoa học, nghệ thuật, báo chí, kinh tế ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và sự thành công của các cá nhân đó do có văn hoá công nhân mỏ vừa làm nền tảng, vừa chắp cánh cho họ.
Văn hoá công nhân mỏ hài hoà với văn hoá biển tạo nên bản sắc văn hoá Việt Nam. Người nước ngoài tiếp xúc với văn hoá Quảng Ninh là biết đến văn hoá Việt Nam; tiếp xúc với văn hoá công nhân mỏ Quảng Ninh là biết đến văn hoá công nhân Việt Nam.
Qua hơn hai mươi năm đất nước đổi mới, Quảng Ninh phát triển vững vàng trên đôi chân kinh tế và văn hoá. Địa bàn hoạt động kinh tế và văn hoá của người Quảng Ninh mở mang ra khắp các miền trong nước Việt Nam, còn có mặt tại các nước trong khu vực châu Á, châu Âu, châu Mỹ và một số nước ở châu Phi. Trong sự giao thoa mạnh mẽ về văn hoá thì văn hoá công nhân mỏ Quảng Ninh càng lấp lánh bản sắc riêng. Công nhân của Công ty Than Mông Dương đã có thói quen, nền nếp ăn cơm tự chọn giữa ca. Công nhân trẻ của Công ty Than Mạo Khê khi tổ chức lễ cưới thì tới Tượng đài Thợ Mỏ để làm lễ. Đó là nếp sống văn hoá mới của công nhân mỏ Quảng Ninh.
Những người đã từng là công nhân mỏ hoặc đã từng sống ở Vùng Mỏ còn mang văn hoá công nhân mỏ Quảng Ninh đến các vùng, miền khác. Ngày truyền thống công nhân mỏ - truyền thống ngành than 12-11 hàng năm được tổ chức đồng thời tại Quảng Ninh, Thái Nguyên, Điện Biên Phủ, Ninh Bình, Quảng Nam, Hà Nội, Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh... và còn được tổ chức tại một số công trường khai thác than tại nước bạn Lào.
Thực hiện Nghị quyết T.Ư 5 khoá VIII và kết luận Hội nghị T.Ư 10 khoá IX về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, Quảng Ninh đang phát triển nhanh, vững chắc trên 3 trụ cột: kinh tế - văn hoá - xây dựng Đảng. Đây là cơ sở để Quảng Ninh cơ bản trở thành một tỉnh công nghiệp hiện đại vào năm 2015, sớm hơn lộ trình toàn quốc 5 năm. Trong lộ trình đó, Quảng Ninh là địa phương đầu tiên trong cả nước xây dựng, phát triển ngành công nghiệp văn hoá. Đây là tiền đề mới để Quảng Ninh đẩy mạnh việc giữ gìn và phát huy những giá trị vô giá của văn hoá công nhân mỏ và văn hoá biển ở những thập niên đầu thế kỷ XXI và sau này.
