Vừa qua, Hội đồng xét duyệt danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể của tỉnh lần thứ nhất - năm 2015 đã tổ chức kỳ xét duyệt đầu tiên cho 24 nghệ nhân trong toàn tỉnh. Để có cái nhìn sâu hơn xung quanh vấn đề này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi cùng anh Nguyễn Trung Hà, Phó Phòng Nghiệp vụ Văn hoá (Sở VH,TT&DL), người đã trực tiếp tham gia vào quá trình hướng dẫn, tiếp nhận và thẩm tra các hồ sơ này từ cơ sở, đồng thời là thành viên tổ thư ký Hội đồng xét duyệt nêu trên.
- Xin anh cho biết quy trình xét duyệt danh hiệu NNƯT được tiến hành như thế nào?
+ Việc xét duyệt danh hiệu NNƯT trong cả nước hiện nay được triển khai theo Nghị định 62/2014/NĐ-CP (ngày 25-6-2014) quy định về xét tặng Nghệ nhân Nhân dân, NNƯT trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể.
Quảng Ninh cũng làm theo quy trình đó. Sau khi Nghị định 62 ra đời và có hướng dẫn của Bộ VH,TT&DL, Sở VH,TT&DL đã có kế hoạch gửi tới Hội VHNT, Hội VNDG tỉnh và các địa phương đề nghị lập hồ sơ đối với các nghệ nhân. Trên cơ sở hồ sơ các địa phương gửi lên, chúng tôi đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng của tỉnh 15 ngày để lấy ý kiến, sau đó lại tiếp tục lấy ý kiến tổ chức, nhân dân nơi nghệ nhân cư trú rồi mới tổ chức Hội đồng xét duyệt. Xin nói thêm là, việc lấy ý kiến nhân dân nơi nghệ nhân cư trú có đại diện UBND cấp huyện, cán bộ phòng VHTT địa phương và đầy đủ các thành phần của cấp xã từ đảng uỷ, chuyên môn, hội, đoàn thể và các hộ gia đình trong khu dân cư của cá nhân được đề xuất. Có nơi, số gia đình lên tới 200 hộ, còn trung bình có khoảng 60 hộ gia đình.
Trên cơ sở các hồ sơ đã qua xét duyệt, tỉnh sẽ đưa lên xét tiếp ở hội đồng cấp bộ, rồi cấp nhà nước. Cả hai cấp này, danh sách các nghệ nhân sau xét đều sẽ tiếp tục đăng tải lên cơ quan thông tin đại chúng trong 15 ngày, nếu không có ý kiến gì thì mới trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, trình Chủ tịch nước quyết định phong tặng danh hiệu. Có thể nói, quy trình đảm bảo rất chặt chẽ, từ cơ sở đi lên.
- Trong số các nghệ nhân được xét duyệt lần này của Quảng Ninh có những ý kiến về một số nghệ nhân đã quá già, không còn khả năng truyền dạy hay có những nghệ nhân chỉ tham gia “hầu bóng”... Vậy quá trình xét duyệt có lưu ý đến những điểm này không, thưa anh?
+ Đúng là có ý kiến như vậy sau khi danh sách về 24 nghệ nhân được đăng tải rộng rãi thời gian qua. Trong đó, như nghệ nhân Phạm Văn Lận ở Vạn Ninh (TP Móng Cái) giờ đã 109 tuổi, sức khoẻ rất yếu. Qua tranh luận, Hội đồng đã xét quá trình cống hiến của nghệ nhân. Với loại hình di sản hát nhà tơ - hát cửa đình ở Quảng Ninh, người hát thì còn nhiều, đợt xét này cũng có 5 nghệ nhân nhưng người có thể đánh đàn đáy, nhạc cụ gắn liền với di sản chỉ có duy nhất một mình ông Lận và ông cũng đã truyền dạy được cho một vài người.
Qua xét duyệt cũng cho thấy, có người có đóng góp rất lớn cho việc trình diễn, truyền dạy văn nghệ dân gian nhưng lại là nghệ nhân bộ môn chèo, vốn thuộc loại hình nghệ thuật chuyên nghiệp. Hay như nghệ nhân tham gia trình diễn nghi thức chầu văn của người Việt, và đoạt nhiều giải vàng do Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam trao cũng được đưa ra thảo luận kỹ. “Hầu bóng” trước nay vẫn có suy nghĩ cho là mê tín dị đoan nhưng thực tế, Nhà nước hiện không có sự cấm đoán, thậm chí từng đưa di sản này vào danh mục đề nghị công nhận là Di sản thế giới.
Việc xét duyệt danh hiệu này đòi hỏi tỷ lệ phiếu rất cao, nghệ nhân nào chỉ có 9/11 phiếu là đã bị loại rồi. 5/24 nghệ nhân không được thông qua đợt này đều có tỷ lệ phiếu không đạt theo quy định là trên 90%.
- Cũng có ý kiến cho rằng nên xét NNƯT từ những Nghệ nhân dân gian Việt Nam đã được công nhận của Quảng Ninh…?
+ Sở VH,TT&DL có kế hoạch về việc lập hồ sơ NNƯT từ ngày 10 đến 24-11-2014 gửi đến các địa phương, mẫu hồ sơ khá đơn giản, dễ làm. Quá trình đó, Sở VH,TT&DL, Hội VNDG đốc thúc rất thường xuyên, có trường hợp nêu đích danh, tác động đến cả lãnh đạo địa phương nhưng đến đúng hạn chỉ có 16 hồ sơ gửi về, quy trình thẩm tra chúng tôi tiếp nhận được thêm 8 hồ sơ nữa. Đặc biệt, như trường hợp ông Lê Văn Hưu, nghệ nhân hát giao duyên trên biển tại TP Hạ Long, không có hồ sơ, có ý kiến đề nghị xét đặc cách nhưng Hội đồng thống nhất là không bỏ quy trình, đợt này chỉ xét 24 người đã có hồ sơ. Những trường hợp khác giao Sở VH,TT&DL, Hội VNDG kết hợp với địa phương tiếp tục rà soát để xét trong đợt sau.
Các Nghệ nhân dân gian Việt Nam của tỉnh hiện có 26/30 người còn sống, nhưng theo Nghị định 62 không quy định chỉ hội viên Hội VNDG mới được xét. Đây chỉ là một kênh tham khảo chứ không phải là tiêu chí cứng.
- Xin cảm ơn anh!
Ngọc Mai (Thực hiện)
