Từ năm 2006, khi lễ hội Sán Chỉ đầu tiên được tổ chức tại xã Đại Dực (huyện Tiên Yên), nhiều nét văn hoá khác của người Sán Chỉ, như hát soóng cọ, gói bánh cốc mò, đẩy gậy dân tộc v.v... đã được khôi phục và phát triển.
Trước đây những hoạt động này thường chỉ diễn ra chỉ một cách tự phát, lẻ tẻ... Như hát soóng cọ chẳng hạn, người ta cứ rủ nhau dăm ba người hát với nhau, bên bờ suối, bìa rừng hay khu ruộng cạn. Từ ngày có lễ hội Sán Chỉ, việc hát soóng cọ được tổ chức một cách bài bản hơn. Thế nhưng điểm lại những lễ hội dân tộc vừa qua ở huyện Tiên Yên thì diễn viên hát soóng cọ trong các lễ hội vẫn là những gương mặt cũ mà năm nào cũng thấy...
Hát soóng cọ trong các lễ hội ở Tiên Yên đa phần là người trung niên.
Chíu Sòi Lồng là một cây văn nghệ tiêu biểu của xã Đại Thành. Khi chúng tôi hỏi anh về chuyện hát soóng cọ ở xã. Lồng cho biết: "Hàng ngày vợ chồng tôi vẫn hát soóng cọ với nhau". Tôi lại hỏi: "Vậy các con anh thì sao, chúng có thích hát soóng cọ không". Lồng tần ngần: "Chúng đi làm xa, không biết hát soóng cọ". Anh Nình Văn Hoàng, thôn Khe Lạc, cũng là cây văn nghệ rất nhiệt tình của xã Đại Thành, thì nói: "Các bài hát soóng cọ đều do những người dân tự sáng tác hát với nhau, dựa trên những giai điệu đã có sẵn, bà con thêm lời vào. Trước đây đa phần bài hát có nội dung nói về mùa màng, lao động sản xuất. Năm nay có nhiều bài hát mới ca ngợi xã đổi mới có đường mới, nhiều nhà mới".
Trong lễ hội dân tộc Sán Chỉ lần thứ V tại xã Đại Thành vào tháng 2 vừa qua, một cháu bé khoảng 13 tuổi lên sân khấu hát 2 bài hát rất hay, nhưng chỉ có điều cả 2 bài hát đều là tiếng Kinh. Khi cháu bé hát xong, tôi lại gần làm quen và hỏi: "Cháu là người Sán Chỉ, sao không hát các bài hát của dân tộc mình?". Cháu bé trả lời: "Cháu không biết hát, vì không được học". Tôi lại hỏi: "Thế cháu có biết tiếng Sán Chỉ không?". Cháu bé cười: "Cháu là người Sán Chỉ mà".
Không thể trách lớp trẻ người Sán Chỉ, khi chúng không hát được những bài hát soóng cọ. Những bài hát này đều đã có từ lâu nhưng có điều có ai dạy bọn trẻ hát đâu. Đại Thành, Đại Dực (2 xã có đông người Sán Chỉ sinh sống ở huyện Tiên Yên), ngày nay đổi mới rất nhiều, đường bê tông hoá, xã có điện lưới, đời sống người dân được nâng cao rõ rệt. Nhiều nhà cao tầng được mọc lên, nhà nhà sắm xe máy, ti vi. Do vậy, những thể loại văn hoá khác được du nhập vào đây rất nhanh, hấp dẫn lớp trẻ hơn. Trước đây, nam thanh, nữ tú người Sán Chỉ hát soóng cọ là để tìm bạn tình. Họ thường rủ nhau ra bìa rừng, bụi cây, bờ suối, để hát soóng cọ rồi tìm hiểu yêu nhau. Và vì thế, chàng trai hay cô gái nào biết hát thường có "lợi thế" hơn, được nhiều người để ý hơn. Còn bây giờ lớp trẻ thực tế hơn, chúng tìm đến nhà hàng, quán bar, sàn nhảy. Do vậy hát soóng cọ không còn trợ giúp các trai làng, gái bản tìm kiếm bạn tình. Cho nên nó cũng không thể phát triển theo hướng tự bảo tồn như trước đây, mà cần phải có sự vào cuộc của các ngành chức năng.
Trong nhiều năm qua, huyện Tiên Yên cũng đã nỗ lực bảo tồn các làn điệu soóng cọ, bằng những biện pháp thiết thực như tổ chức lễ hội dân tộc Sán Chỉ hàng năm... Nhưng để các làn điệu soóng cọ phát triển lâu dài thì vẫn còn là bài toán khó, vì cần phải có những người trẻ tuổi kế cận. Đồng chí Hoàng Mạnh Hưng, Phó Chủ tịch UBND huyện Tiên Yên, cho biết: "Chúng tôi có hướng bảo tồn hát soóng cọ bằng cách đưa các bài hát soóng cọ vào chương trình học của học sinh phổ thông, trước mắt là các trường học có đông người dân tộc đang theo học, và sẽ bắt đầu từ Trường Phổ thông dân tộc nội trú huyện".
Đó là hướng đi hợp lý, thế nhưng còn một việc cần bàn tới nữa là cần có những bài hát mới, tạo được sự hấp dẫn cho người hát và người nghe, việc này đồng hành với việc làm thế nào để có đội ngũ sáng tác các bài hát soóng cọ một cách chuyên nghiệp, trong khi lực lượng này ở huyện Tiên Yên vừa thiếu lại vừa yếu. Do vậy, việc bảo tồn hát soóng cọ không nên chỉ bó hẹp trong huyện Tiên Yên mà cần phải nhân rộng sang cả các huyện khác trong tỉnh. Bởi thực tế người Sán Chỉ sống hầu hết ở các huyện, thành phố miền đông. Khi các bài hát soóng cọ thực sự thu hút lớp trẻ, thì tự khắc lớp trẻ sẽ tự tìm đến, và chúng sẽ là lực lượng hưởng ứng hăng hái nhất. Như thực tế các bài hát hiện đại của chúng ta ngày nay, lực lượng nghe, hát nhiều nhất vẫn là lớp trẻ...
