Quảng Ninh có những vùng đất ra đời gắn với câu chuyện “Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn” bắt đầu từ hơn 600 năm về trước, theo dòng lịch sử còn lưu truyền đến tận hôm nay. Dấu tích câu chuyện ấy thể hiện trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của người vùng biển gắn với không gian các di tích và lễ hội tiêu biểu, như: đình Trà Cổ, đình Tràng Vĩ, đình Đông Thịnh và đình Cẩm Hải.
Tương truyền rằng, từ hơn 600 năm trước, có 12 gia đình làm nghề chài lưới ở Đồ Sơn (Hải Phòng) giong thuyền về phương Bắc lập nghiệp. Đến vùng biển Móng Cái, họ gặp một cơn bão lớn, thuyền trôi dạt vào vùng đất hoang vu không có bóng người, chỉ có cây với trời, biển. Trước những khó khăn của buổi đầu mở đất, 6 gia đình trong đoàn quyết định quay về, 6 gia đình còn lại quyết tâm bám trụ, khai hoang, vỡ đất, bám biển mưu sinh và ghép tên quê cũ là Trà Phương và Cổ Trai đặt tên vùng quê mới là Trà Cổ để ghi nhớ cố hương. Các thế hệ cư dân nối đời phát triển, cùng nhau dựng xây làng xóm và bảo vệ quê hương cho tới ngày nay.
Vào năm Quang Thuận thứ 2 (1461), dưới triều vua Lê Thánh Tông, đình Trà Cổ được khởi dựng để thờ cúng, tưởng nhớ 6 vị tiên công đã khai khẩn lập làng. Sau này, do nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân các làng, đình Tràng Vỹ, đình Đông Thịnh được tách ra từ đình Trà Cổ. Năm 1979, trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc, một bộ phận người dân từ Trà Cổ đã di cư về xã Văn Châu (huyện Vân Đồn) sau đổi thành xã Cẩm Hải (TP Cẩm Phả) trước đây, nay là thôn Cẩm Hải (xã Hải Hòa). Sau khi sinh sống ổn định, người dân Cẩm Hải đã dựng ngôi đình trên một quả đồi nhỏ có địa thế đẹp, thờ các vị thành hoàng được thờ cúng tại đình Trà Cổ, đình Tràng Vĩ, như một cách tri ân tổ tiên, nhắc nhớ con cháu luôn ghi nhớ cội nguồn.
Cả 4 ngôi đình làng biển này đều tổ chức lễ hội vào cuối tháng 5, đầu tháng 6 Âm lịch hàng năm (ngày 1/6 Âm lịch là ngày khai hội đình) với nhiều nội dung giống nhau cả về phần nghi lễ và phần hội. Trong đó, có các nghi lễ trang trọng, tưởng nhớ 6 vị Thành hoàng làng, như: Lễ mộc dục, rước cây đèn thần vào đình, rước “Ông Voi” chầu thần (tượng trưng cho các vị Thành hoàng cưỡi voi đi chinh chiến và làm nhiệm vụ tuần tra trên vùng đất quê hương), lễ thỉnh sinh, lễ rước kiệu nghênh thần trên biển, lễ an vị, lễ gọi sổ bìa xanh, lễ cất cây cai đám và đại tế toàn dân cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, tôm cá đầy thuyền.
Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều trò chơi dân gian và hoạt động văn hóa đặc sắc, trong đó có phần thi, trao giải thưởng “Ông Voi” và ra mắt các gia đình Cai đám kế nhiệm khóa mới. Mỗi năm sẽ có 6 gia đình Cai đám được lựa chọn thay mặt dân làng phụng sự 6 vị Thành hoàng trong một khóa lễ. Những người được lựa chọn phải là người có uy tín, gia đình hòa thuận, gương mẫu và có tinh thần trách nhiệm đối với công việc chung. Các ông Cai đám có trách nhiệm chăm sóc “Ông Voi” thực hiện những quy định truyền thống về sinh hoạt, ứng xử và lễ nghi trong suốt thời gian đảm nhiệm.
Vào dịp lễ hội, người dân trong vùng gác lại công việc, xúng xính khăn áo đi lễ hội. Cả một năm lao động vất vả, cả một năm tay chèo, tay lưới, giờ là lúc mọi người quây quần bên nhau trong tình làng nghĩa xóm với nụ cười rạng rỡ, trong tiếng trống hội ngân vang, cầu mong cho những điều tốt đẹp nhất.
Về với vùng đất Trà Cổ xưa, Móng Cái hôm nay để luôn tự hào về một thuở cha ông ta đi mở cõi. Những ngôi đình giống như những “cột mốc văn hóa vùng biên” lưu giữ hồn cốt người làng biển. Đình Trà Cổ đã được xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt; Lễ hội đình Trà Cổ được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể Quốc gia. Đình Tràng Vỹ và Cụm di tích lịch sử đình - nghè Cẩm Hải được xếp hạng là di tích cấp tỉnh. Cùng với việc nhà nước, nhân dân chung tay tu bổ, tôn tạo khang trang các ngôi đình, những nghi lễ truyền thống được gìn giữ càng thêm khẳng định giá trị văn hóa bền vững trong đời sống hôm nay, thể hiện truyền thống văn hóa tốt đẹp “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.
