Các di tích quốc gia về ngành Than tại Quảng Ninh là những chứng tích tiêu biểu của lịch sử Vùng mỏ, nơi kết tinh và lan tỏa giá trị truyền thống “Kỷ luật và đồng tâm”. Không chỉ bồi đắp bản sắc văn hóa Quảng Ninh, những di sản này còn là nguồn lực văn hóa quan trọng cần được phát huy hiệu quả hơn nữa phục vụ cho nhiệm vụ phát triển Quảng Ninh hôm nay.
Quảng Ninh hiện có 609 di tích, trong đó có 2 di sản thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, 102 di tích cấp tỉnh và 442 di tích trong Danh mục kiểm kê di tích. Là trung tâm khai thác than lớn nhất cả nước, cái nôi của giai cấp công nhân Việt Nam, Quảng Ninh cũng là địa phương sở hữu hệ thống di tích lịch sử văn hóa ngành Than phong phú và tiêu biểu nhất.
Nổi bật trong số đó là Di tích lịch sử quốc gia được công nhận năm 1996 nơi mở đầu Cuộc tổng bãi công của 3 vạn thợ mỏ ngày 12/11/1936 tại ngã tư đường lên mỏ Đèo Nai, thuộc phường Cẩm Phả. Đây là nơi ghi dấu cuộc đấu tranh lớn nhất của phong trào cách mạng Việt Nam giai đoạn 1936-1939, khi hơn 3 vạn thợ mỏ đoàn kết đứng lên đấu tranh dưới khẩu hiệu bất hủ “Kỷ luật và đồng tâm”. Thắng lợi của cuộc tổng bãi công đã trở thành mốc son trong lịch sử phong trào công nhân Việt Nam, đồng thời xác lập ngày 12/11 hằng năm là Ngày Truyền thống công nhân Vùng mỏ.
Tại phường Cửa Ông, Cụm di tích lịch sử quốc gia gồm: Cầu trục Poóc-tích số 1, trận địa pháo cao xạ 37mm và hầm chỉ huy số 1 đã trở thành biểu tượng cho tinh thần kiên cường của những người thợ mỏ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Được Bộ VH-TT nay là Bộ VH-TT&DL xếp hạng Di tích cấp quốc gia vào năm 1997, cụm di tích này lưu giữ những dấu ấn về một thời kỳ những người thợ mỏ vừa sản xuất, vừa chiến đấu giữ mạch năng lượng cho đất nước.
Cũng trong năm 1997, trận địa pháo cao xạ 37mm của Xí nghiệp Tuyển than Hòn Gai (nay là Công ty Tuyển than Hòn Gai) được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia. Tọa lạc trên đồi cao 102m so với mặt nước biển thuộc phường Hồng Gai, trận địa pháo cao xạ 37mm là minh chứng sinh động cho tinh thần chiến đấu quả cảm bảo vệ vùng trời, bảo vệ sản xuất của lực lượng tự vệ mỏ, tô thắm và làm nên truyền thống anh hùng rạng rỡ của ngành Than trong cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại miền Bắc giai đoạn 1964-1972.
Trong hệ thống di tích ngành Than, địa điểm lưu niệm Bác Hồ về thăm mỏ Đèo Nai giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Ngày 30/3/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp về thăm, động viên công nhân, cán bộ ngành Than tại mỏ Đèo Nai. Những lời căn dặn của Bác với ngành Than đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Người nói: “Ngày nay, khu mỏ là của nhân dân nói chung và của công nhân nói riêng. Công nhân là giai cấp lãnh đạo, là chủ khu mỏ thì phải làm sao cho xứng đáng”. Với những ý nghĩa đặc biệt như vậy, năm 2016, địa điểm này đã được xếp hạng Di tích cấp quốc gia, trở thành biểu tượng của tình cảm đặc biệt mà Bác Hồ dành cho giai cấp công nhân Vùng mỏ.
Nói đến các di tích tiêu biểu của ngành Than không thể không nhắc tới Cụm di tích lịch sử Mạo Khê. Di tích gắn với sự ra đời và phát triển của phong trào công nhân Vùng mỏ, cũng như phong trào cách mạng ở Quảng Ninh. Cụm di tích gồm: Nơi thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của tỉnh Quảng Ninh vào tháng 2/1930, chùa Non Đông và Nhà máy Cơ khí Mạo Khê. Đây là những địa điểm ghi dấu bước trưởng thành về tổ chức và giác ngộ chính trị của giai cấp công nhân mỏ - lực lượng nòng cốt của phong trào cách mạng Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XX. Cụm di tích được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1998, trở thành địa chỉ đỏ quan trọng trong giáo dục truyền thống cách mạng.
Nhận diện những giá trị to lớn của hệ thống di tích quốc gia trong ngành Than, tại Nghị quyết số 76-NQ/ĐU về tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong Tập đoàn giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Đảng ủy TKV chỉ đạo toàn ngành tập trung nguồn lực tu bổ, tôn tạo các di tích quốc gia hiện có, đặc biệt là những di tích nằm trong không gian sản xuất; sử dụng các di tích như những “địa chỉ đỏ” để giáo dục trực quan về truyền thống vẻ vang của giai cấp công nhân mỏ; đồng thời đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý, thuyết minh viên; đẩy mạnh chuyển đổi số, số hóa các di tích.
Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Chương trình hành động số 12-CTr/TU của Ban Thường vụ Tỉnh ủy, mục tiêu xây dựng Bảo tàng Than đang được tỉnh Quảng Ninh và ngành Than triển khai như một bước đi chiến lược nhằm phát huy toàn diện di sản văn hóa công nhân mỏ. Khi được hình thành, đây sẽ không chỉ là nơi lưu giữ lịch sử của một ngành kinh tế trọng điểm quốc gia, mà còn là không gian giáo dục truyền thống, góp phần lan tỏa giá trị tinh thần “Kỷ luật và đồng tâm” tới các thế hệ hôm nay và mai sau.
