Điểm đặc sắc của Cách mạng Tháng Tám 1945 ở Quảng Ninh nằm ở việc đây là một trong những địa phương giành chính quyền sớm nhất cả nước, với vai trò nổi bật của phong trào công nhân Vùng mỏ, Chiến khu Đông Triều (Trần Hưng Đạo). Về vấn đề này, phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Ninh vừa có cuộc trò chuyện với Tiến sĩ Kiều Đinh Sơn, Trưởng Khoa Văn hoá, Trường Đại học Hạ Long.
- Tiến sĩ có thể cho biết đôi nét khác biệt của Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh so với khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước?
+ Cách mạng Tháng Tám tại Quảng Ninh (khi đó gồm tỉnh Quảng Yên, tỉnh Hải Ninh và Đặc khu Hòn Gai) mang diễn biến phong phú cùng những nét đặc thù mang tính quyết định. Ngay từ ngày 8/6/1945, cuộc khởi nghĩa vũ trang ở Đông Triều đã giành thắng lợi, dẫn tới sự ra đời của Đệ tứ Chiến khu (Chiến khu Trần Hưng Đạo). Đây là căn cứ địa cách mạng quan trọng làm bàn đạp tiến công toàn vùng. Tiến trình giải phóng diễn ra dưới nhiều hình thức linh hoạt, từ tấn công quân sự, đấu tranh chính trị, mít tinh quy mô lớn cho đến thương lượng hòa bình. Đến cuối tháng 8/1945, chính quyền cách mạng đã hoàn toàn về tay nhân dân ở hầu hết các địa phương trọng yếu trong tỉnh.
So với khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước, Quảng Ninh giành chính quyền sớm trước Tổng khởi nghĩa toàn quốc. Khi lệnh Tổng khởi nghĩa chưa ban ra, lực lượng cách mạng đã chủ động nổi dậy giành chính quyền cấp huyện ở Đông Triều (8/6/1945) và giải phóng tỉnh lỵ Quảng Yên (20/7/1945). Việc giải phóng Quảng Yên sớm đã biến nơi đây thành tỉnh lỵ đầu tiên trong cả nước giành được chính quyền.
Khác với nhiều tỉnh thành chủ yếu dựa vào lực lượng nông dân hoặc phong trào đô thị, cuộc khởi nghĩa ở Quảng Ninh có sự gắn kết chặt chẽ giữa Đệ tứ Chiến khu với công nhân mỏ (Hòn Gai, Cẩm Phả, Mạo Khê). Tinh thần "Kỷ luật và Đồng tâm" của thợ mỏ đã trở thành sức mạnh nội tại đặc thù giúp lực lượng cách mạng nhanh chóng làm chủ tình hình.
Sự linh hoạt trong xử lý địa bàn đa dạng và "thù trong, giặc ngoài" phức tạp. Quảng Ninh có địa hình đa dạng từ biên giới, biển đảo đến đô thị công nghiệp mỏ, đồng thời là địa bàn hoạt động phức tạp của bọn phỉ, quân Tưởng và lực lượng phản động Việt Cách. Lực lượng cách mạng đã áp dụng chiến lược tiến công mềm dẻo: Lấy đấu tranh chính trị làm nòng cốt áp đảo quân địch tại Hòn Gai, linh hoạt lui về giữ vững căn cứ khi cần thiết để bảo toàn và tích lũy lực lượng, sau đó nhân rộng tầm ảnh hưởng sang các vùng lân cận như Hải Phòng, Hải Dương.
- Ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Vùng mỏ như thế nào với cuộc Tổng khởi nghĩa trong cả nước, thưa Tiến sĩ?
+ Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Vùng mỏ đóng vai trò đặc biệt quan trọng, góp phần vào thành công chung của Cách mạng Tháng Tám trên cả nước, tạo đà và củng cố niềm tin cho cả nước. Việc Đệ tứ Chiến khu thành lập sớm và giải phóng tỉnh lỵ đầu tiên trong cả nước đã giáng đòn chí mạng vào bộ máy tay sai của phát xít Nhật. Thắng lợi này chứng minh tính đúng đắn của đường lối khởi nghĩa vũ trang, tạo động lực tinh thần mạnh mẽ cho phong trào cách mạng ở các địa phương lân cận và trên toàn quốc.
Hai là, bảo vệ và cung cấp nguồn năng lượng chiến lược. Vùng mỏ là trung tâm khai thác than đá lớn nhất Đông Dương. Giành chính quyền và chủ động bảo vệ công sở, hầm mỏ, nhà máy điện, kho tàng không chỉ ngăn chặn hành vi phá hoại của địch mà còn giữ vững nguồn năng lượng thiết yếu, phục vụ đắc lực cho việc vận hành nền kinh tế và đời sống của chính quyền cách mạng non trẻ sau này.
Ba là, khẳng định vai trò nòng cốt của giai cấp công nhân. Thắng lợi tại Vùng mỏ là minh chứng thực tiễn sinh động cho sức mạnh của phong trào công nhân. Với truyền thống "Kỷ luật và Đồng tâm", lực lượng thợ mỏ đã thể hiện rõ vai trò tiên phong của giai cấp công nhân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng, làm nòng cốt liên kết với các tầng lớp nhân dân nổi dậy đập tan bộ máy áp bức.
Bốn là, giữ vững địa bàn chiến lược và làm bàn đạp mở rộng. Với vị trí biên giới, hải đảo và cửa ngõ phía Bắc, việc chủ động làm chủ tình hình tại Quảng Ninh đã góp phần đập tan âm mưu chiếm đóng của các lực lượng phản động (như Việt Cách, quân Tưởng, phỉ). Chiến khu Trần Hưng Đạo không chỉ giải phóng Vùng mỏ mà còn chủ động hỗ trợ, tỏa ra giải phóng các vùng lân cận như: Hải Phòng, Hải Dương, Kiến An, góp phần hình thành vùng tự do rộng lớn ở Đông Bắc.
- Tiến sĩ có đánh giá như thế nào về hệ thống hiện vật tư liệu liên quan đến Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh?
+ Hệ thống hiện vật và tư liệu lịch sử về Cách mạng Tháng Tám tại Quảng Ninh mang giá trị lịch sử, giáo dục sâu sắc. Các hiện vật tái hiện rõ nét tính chất đặc thù của cuộc khởi nghĩa tại vùng than kết hợp giữa lực lượng vũ trang cách mạng với phong trào đấu tranh của công nhân mỏ. Mặc dù mang giá trị lịch sử cao, số lượng hiện vật gốc nhìn chung không quá đồ sộ. Điều này do Bảo tàng tỉnh được thành lập khá muộn (1964), cùng với điều kiện chiến tranh khốc liệt kéo dài khiến nhiều tài liệu, hiện vật bị thất lạc.
Tại Bảo tàng tỉnh lưu giữ các bức ảnh tư liệu về địa danh diễn ra sự kiện (như miếu sát bờ sông Cẩm Phả, đình Hổ Lao), chân dung các vị lãnh đạo tiền bối (Nguyễn Bình, Trần Cung, Hải Thanh) và bức tranh khổ lớn "Công nhân Vùng mỏ giành chính quyền" của họa sĩ Bùi Quang Ngọc. Hiện Bảo tàng đang bảo tồn nhiều di vật thô sơ nhưng giàu ý nghĩa chiến đấu và hậu phương như chiếc nồi tôn nấu cơm cho bộ đội chiến khu, dao, kiếm, cối tán thuốc súng, khuôn đúc mìn của công nhân mỏ Mạo Khê. Ngoài ra còn có kỷ vật cá nhân quý giá như chiếc áo nhà sư, lá cờ búa liềm của tướng Nguyễn Bình.
Nhà lưu niệm Chiến khu Đông Triều (chùa Bắc Mã) nằm trong cụm di tích lịch sử Đệ tứ Chiến khu gắn liền trực tiếp với "địa chỉ đỏ" là nơi tập kết, nuôi dưỡng và xuất phát của nghĩa quân. Các hiện vật nơi đây mang đậm dấu ấn chiến khu cách mạng dựa vào nhân dân và Phật giáo địa phương. Hiện vật tập trung thể hiện quá trình chuẩn bị hậu cần, luyện tập quân sự, vũ khí tự tạo và tư liệu về các đơn vị vũ trang đầu tiên (như Trung đội Ký Con).
Tại các di tích liên quan khác (đình Hổ Lao, Quảng Yên, Hòn Gai, Cẩm Phả) có hệ thống hiện vật di sản vật thể chủ yếu tồn tại dưới dạng các bia di tích, công trình kiến trúc gốc (đình, chùa, công sở cũ, miếu thờ). Các di tích này đóng vai trò "chứng nhân" không gian, làm sống lại các sự kiện cụ thể như nơi thành lập Đệ tứ Chiến khu, nơi diễn ra các cuộc mít tinh giành chính quyền cấp tỉnh đầu tiên tại Quảng Yên hay các trụ sở mỏ tại Hòn Gai - Cẩm Phả.
- Theo Tiến sĩ, chúng ta cần có những giải pháp như thế nào để phát huy giá trị hệ thống các di tích, hiện vật nói trên?
+ Để bảo tồn và phát huy tối đa giá trị của hệ thống di tích, hiện vật, tư liệu về Cách mạng Tháng Tám tại Quảng Ninh, cần triển khai số hóa và hiện đại hóa trưng bày đẩy mạnh ứng dụng công nghệ (thực tế ảo 3D, mã QR, thuyết minh tự động, màn hình tương tác) tại Bảo tàng tỉnh và các di tích như nhà lưu niệm Bắc Mã, đình Hổ Lao nhằm số hóa tư liệu, tạo trải nghiệm trực quan sống động cho du khách.
Thứ hai, kết nối các tuyến du lịch "về nguồn", xây dựng các tour du lịch liên kết Đệ tứ Chiến khu với các địa điểm khởi nghĩa tiêu biểu (Quảng Yên, Hòn Gai, Cẩm Phả) và hệ thống du lịch sinh thái, tâm linh hiện có của tỉnh. Thứ ba, đẩy mạnh sưu tầm và phục chế hiện vật, tiếp tục phát động các đợt vận động nhân dân, cựu chiến binh hiến tặng tư liệu, kỷ vật; đồng thời quy hoạch, tu bổ chống xuống cấp các di tích lịch sử gốc.
Thứ tư, gắn liền với giáo dục thế hệ trẻ, đưa các hoạt động học tập ngoại khóa, kết nạp Đảng/Đoàn, trải nghiệm thực tế tại các "địa chỉ đỏ" vào chương trình giảng dạy của các trường học trên địa bàn tỉnh. Thứ năm, tăng cường truyền thông và quảng bá, đẩy mạnh giới thiệu giá trị lịch sử Vùng mỏ trên các nền tảng số, mạng xã hội và kênh du lịch chính thống để lan tỏa tới du khách.
- Trường Đại học Hạ Long nói chung và Khoa Văn hóa nói riêng có những cách thức giáo dục truyền thống đối với các "địa chỉ đỏ" nêu trên như thế nào cho sinh viên?
+ Chúng tôi đã và đang triển khai công tác giáo dục truyền thống cách mạng cho sinh viên thông qua hệ thống di tích "địa chỉ đỏ" như: Giảng dạy tích hợp trong chương trình đào tạo lồng ghép nội dung lịch sử địa phương, Đệ tứ Chiến khu Đông Triều và phong trào công nhân Vùng mỏ vào các học phần “Địa chí Quảng Ninh”, “Cơ sở văn hóa Việt Nam”, “Quản lý nhà nước về văn hoá”… Đồng thời, tổ chức các chuyến học tập thực tế đưa sinh viên đến khảo sát, dâng hương và nghe thuyết minh tại Bảo tàng tỉnh, Nhà lưu niệm Bắc Mã, đình Hổ Lao hay các di tích khởi nghĩa tại Quảng Yên, Hòn Gai, kết nạp đảng viên mới, lễ tri ân hoặc các đợt sinh hoạt chuyên đề tại các di tích.
Trong thời gian tới, nhà trường và khoa có định hướng đổi mới và đột phá như: Xây dựng mô hình "Sinh viên là thuyết minh viên/Hướng dẫn viên di sản". Khoa Văn hóa thành lập các câu lạc bộ chuyên môn, tạo điều kiện cho sinh viên thực hành xây dựng kịch bản thuyết minh, thiết kế tour du lịch học tập "Địa chỉ đỏ Vùng mỏ" để vừa học lịch sử vừa rèn kỹ năng nghề nghiệp.
Việc ứng dụng công nghệ và truyền thông số, giao bài tập lớn, tiểu luận dưới dạng sáng tạo nội dung số giới thiệu về các di tích. Đồng thời, phối hợp xây dựng bản đồ số di tích lịch sử hoặc mã QR thông tin di tích do chính sinh viên soạn nội dung dưới sự hướng dẫn của giảng viên. Chúng tôi sẽ tổ chức các cuộc thi sáng tạo và sân khấu hóa, thi Rung chuông vàng, thi thiết kế sản phẩm truyền thông hoặc sân khấu hóa các sự kiện lịch sử (như sự kiện thành lập Chiến khu Trần Hưng Đạo) giúp sinh viên tiếp thu lịch sử một cách chủ động và cảm xúc. Đồng thời, hợp tác liên kết với các ban quản lý di tích, ký kết hợp tác lâu dài giữa Khoa với Bảo tàng tỉnh để tạo điều kiện cho sinh viên thực tập, tham gia bảo tồn, sưu tầm tư liệu và tổ chức sự kiện tại di tích.
- Cám ơn Tiến sĩ!
