Hiện nay, trên địa bàn huyện Bình Liêu, dân tộc Dao có số dân đông thứ 2 sau dân tộc Tày. Cũng như các dân tộc khác, dân tộc Dao có những nét truyền thống về văn hoá khá phong phú và mang đậm bản sắc riêng của dân tộc mình. Trong nét riêng biệt đó, phải kể đến làn điệu Sán Cố. Tuy nhiên, hiện nay làn điệu Sán Cố của tộc người Dao đang đứng trước nguy cơ mai một.
Làn điệu Sán Cố của người Dao khá phong phú về thể loại và thường được gắn liền với đời sống sinh hoạt của nhân dân như: Hát trong lễ cấp sắc, đám cưới và thường tổ chức hát vào những lúc nông nhàn, tết đến, xuân về. Mỗi nhịp điệu trong từng bài hát thường mang ý nghĩa trao gửi yêu thương, chia sẻ cho nhau những kinh nghiệm về sản xuất, về cách nuôi dạy con cái và đề cao tinh thần lao động, đạo đức, lẽ sống, phép ứng xử… Thông qua lời ca tiếng hát thể hiện được chất trữ tình đằm thắm, mượt mà, nét tươi sáng và giản dị của tâm hồn tộc người Dao.
Đến thôn Phiêng Chiểng, xã Đồng Tâm nơi có 100% số hộ dân là dân tộc Dao sinh sống, nơi đây được ví như một kho tư liệu sống về những nét văn hoá đặc sắc của người Dao, trong đó có các làn điệu Sán Cố, chúng tôi được anh Sính, Trưởng thôn đưa đến nhà ông Chìu Thanh Sáng, ông là người thuộc nhiều bài hát của dân tộc Dao nhất hiện nay. Khi được hỏi về làn điệu dân ca của dân tộc mình, ông hào hứng cho biết: “Trong cách thức thể hiện các làn điệu của dân tộc Dao khác với các dân tộc Kinh, Tày nhất là ở âm ngữ. Ví dụ như hát ru, nếu người Tày mở đầu lời hát bằng “éo éo noọng noòn đắc noòn nhăm...”, người Kinh bắt đầu bằng “à a à ơi, con ơi con ngủ cho ngoan…” thì người Dao Thanh Y bắt đầu bằng “ồ ô ối, ô ồ ối…”. Tuy nhiên, dù là khác nhau ở âm ngữ, nhưng những câu hát ru của người Dao cũng mang tính chất giáo dục con cái về đạo lý làm người, về ca ngợi khí thế hăng say lao động sản xuất, ca ngợi Đảng, Bác Hồ. Tuy nhiên, theo ông Sáng thì hiện nay số người biết hát các làn điệu của dân tộc mình là rất hiếm, chỉ còn đếm được trên đầu ngón tay. “Trong cuộc sống hằng ngày, người Dao chúng tôi luôn yêu thương đùm bọc nhau. Chúng tôi thường dùng những lời ca, tiếng hát để tạo động lực, khích lệ mọi người vượt qua những khó khăn vất vả, hăng say lao động, sản xuất. Nhưng có một điều mà tôi lo lắng rằng, liệu trong những dịp lễ hội, lễ cưới, lễ cấp sắc... những lời ca tiếng hát của dân tộc mình còn vang vọng mãi không nữa” - ông Chìu Thanh Sáng cho biết.
Ông Hoàng Kiên Trung, Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch UBND xã Đồng Tâm cho biết, hiện nay các làn điệu của dân tộc Dao dần bị mai một và không được nhiều người hát nữa là do cuộc sống của các tộc người Dao hiện cũng còn nhiều khó khăn nên việc truyền dạy cho thế hệ trẻ những làn điệu của dân tộc mình cũng chưa thật sự được quan tâm. Bên cạnh đó, các làn điệu hiện nay cũng chỉ mang tính chất truyền miệng, thế hệ trẻ chưa thật sự am hiểu về làn điệu của dân tộc mình nên cũng không đam mê, học hỏi; số người cao tuổi, nghệ nhân có hiểu biết và có thể hát các làn điệu dân ca ngày một ít; địa phương mới thành lập các câu lạc bộ, nhưng công tác bảo tồn, nghiên cứu, sưu tầm và phổ biến chưa đạt được hiệu quả cao.
Để bảo tồn những làn điệu của tộc người Dao, xã Đồng Tâm cũng đã thành lập các câu lạc bộ văn nghệ, trong đó có câu lạc bộ văn nghệ thôn Phiêng Chiểng tập hợp được 4 nghệ nhân hát làn điệu dân ca Dao để tham gia các lễ hội và hoạt động giao lưu văn hoá, văn nghệ trên địa bàn xã và huyện. Các đội văn nghệ hoạt động trên tinh thần tự nguyện, xuất phát từ tình yêu làn điệu của dân tộc mình. Đến nay câu lạc bộ tăng lên 8 thành viên.
Thiết nghĩ, để bảo tồn và phát huy được những làn điệu dân tộc Dao, bên cạnh việc tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức về ý nghĩa, tầm quan trọng của làn điệu dân ca của dân tộc Dao, cần mở những lớp dạy tiếng Dao, nhất là cho thế hệ trẻ, để khi đã biết nói, biết hát các bài hát của dân tộc mình từ đó giúp thế hệ trẻ hiểu được các giá trị truyền thống, tự giác học tập, đấu tranh với sự xâm nhập của văn hoá ngoại lai. Đồng thời, cũng cần khuyến khích mở các hội thi hát dân ca Dao giữa các thôn, bản, giữa các xã với nhau và duy trì hoạt động của các câu lạc bộ một cách thường xuyên, liên tục để quảng bá, lưu truyền và phục vụ du lịch. Bên cạnh đó, Nhà nước cũng cần có chế độ ưu đãi đối với các nghệ nhân và trang bị cho họ những thiết bị cần thiết để động viên tinh thần, ý thức trách nhiệm của họ trong việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc; tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, đánh giá hiệu quả triển khai và điều chỉnh các nội dung triển khai phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương để phát triển kinh tế - xã hội bền vững, song song với giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc.
Hoàng Gái - La Lành (Đài Bình Liêu)
