Di tích lịch sử cách mạng - văn hoá Chiến khu Đông Triều bao gồm nhiều địa điểm ghi dấu sự hình thành và phát triển của Đệ tứ Chiến khu trong thời kỳ tiền khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Địa điểm quan trọng, có thể coi là “đầu não” của quân khởi nghĩa chính là chùa Bác Mã, toạ lạc tại thôn Bắc Mã, xã Bình Dương (huyện Đông Triều).
Ngôi chùa có tên Phúc Chí tự, theo người dân địa phương tức là chùa hướng tới cái phúc. Chùa Bác Mã có vai trò quan trọng trong việc hình thành căn cứ cách mạng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở vùng Đông Bắc. Theo các tài liệu nghiên cứu, chùa Bác Mã bao gồm tổng thể không gian kiến trúc quy mô được xây dựng trong khuôn viên có diện tích trên 3 mẫu đất. Hiện các văn bia, văn tự Hán còn lưu giữ cho thấy, lịch sử chùa Bác Mã trên dưới 600 năm và đã qua nhiều lần trùng tu tôn tạo vào thời Lê, thời Nguyễn…
Ngày nay, cùng với Nhà lưu niệm Chiến khu, chùa Bác Mã đã được khôi phục, các hiện vật như tảng kê chân cột bằng đá xanh, rồng đá, bia đá, tháp vẫn còn giữ lại được để bảo tồn. Nghệ thuật chạm khắc trên đá ở chùa Bác Mã được thể hiện khá tinh xảo ở các hiện vật còn lại như bia đá, con rồng, tháp… được kết hợp một cách khéo léo nghệ thuật của các thời Trần, Lê Trung Hưng và Nguyễn. Chạm khắc đá thể hiện nét điêu khắc thời Trần qua tượng những con rồng đá được đặt ở bậc lên xuống ngôi chùa. Điêu khắc đá thời Lê Trung Hưng được thể hiện rõ ở các bia đá với hình hai con rồng chầu mặt nhật, các nét chạm khắc mạch lạc, hai bên khung dọc theo thân bia là hoa lá mềm mại, cách điệu biểu hiện điêu khắc thời Lê.
Trụ trì chùa Bác Mã những năm 1944-1945 là sư cụ Võ Giác Thuyên (còn gọi là sư Nguyệt), một người có học vấn và giàu lòng yêu nước, tính tình khảng khái, có uy tín trong giới tăng ni và các hào mục trong vùng. Cụ thường đón tiếp các nhà hoạt động cách mạng đến gây dựng cơ sở ở Đông Triều thời kỳ này. Sau khi thoát khỏi nhà tù, chiến sĩ cách mạng Nguyễn Văn Tuệ, đã đến chùa với danh nghĩa nhà sư (thường gọi là sư Tuệ). Tại đây, sư Tuệ đã cùng sư Nguyệt tuyên truyền về đường lối kháng Nhật, diệt phỉ và lập ra một tổ chức những người cứu đói quyên góp gạo nấu cháo từ thiện, vận động trai tráng vào đội tự vệ, tự trang bị giáo mác, gậy gộc để chống phỉ. Từ những tổ chức được thành lập mang tính tự phát này, sư Tuệ đã xây dựng nhiều cơ sở Việt Minh ở các làng chung quanh. Cuối tháng 4-1945, LLVT đầu tiên được thành lập bao gồm du kích các làng: Bác Mã, Hổ Lao, Đạm Thuỷ... Lực lượng này không ngừng lớn mạnh, nhanh chóng làm chỗ dựa vững chắc cho nhân dân. Đầu tháng 6-1945, tại chùa Bác Mã, tổ chức Việt Minh đã quyết định chuẩn bị khởi nghĩa. Chùa Bác Mã những ngày đó không chỉ là trụ sở, nơi đi về, hội họp của các thành viên quân khởi nghĩa, mà còn là trung tâm cung ứng hậu cần, là nơi tập hợp lực lượng của nghĩa quân. Sáng ngày 8-6-1945, với tinh thần dũng cảm và mưu trí, cộng với lực lượng chính trị sâu rộng và vững chắc trong quần chúng, quân khởi nghĩa đã nhanh chóng hạ 4 đồn địch là Chí Linh, Đông Triều, Mạo Khê và Tràng Bạch. Ngay chiều hôm đó, sau khi giành thắng lợi, đội quân khởi nghĩa cùng với vũ khí thu được của địch, kéo quân về đình, chùa Hổ Lao (nay thuộc xã Tân Việt, huyện Đông Triều). Nhân dân làng Hổ Lao đã mang gạo, bò, lợn ra khao nghĩa quân ăn mừng chiến thắng. Ban lãnh đạo cuộc khởi nghĩa đã họp tại chùa kiểm điểm việc thực hiện kế hoạch khởi nghĩa và đề ra những nhiệm vụ trước mắt nhằm xây dựng và bảo vệ Chiến khu... Sáng hôm sau, cũng tại sân đình Hổ Lao đã diễn ra cuộc mít tinh lớn. Đồng chí Trần Cung thay mặt Ban lãnh đạo khởi nghĩa tuyên bố chính thức thành lập Chiến khu cách mạng mang tên “Đệ tứ Chiến khu” cùng LLVT Chiến khu mang tên “Du kích cách mạng quân” và công bố danh sách Uỷ ban Quân sự cách mạng lãnh đạo Chiến khu...
Với những đóng góp cho cách mạng, năm 1972, nhân dân thôn Hổ Lao đã được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng “Có công với nước”.
Năm 1997, xã Tân Việt đã xây dựng một nhà bia tưởng niệm ghi dấu sự kiện nơi thành lập Đệ tứ Chiến khu và bia ghi tên các liệt sĩ trong các cuộc kháng chiến cứu nước, bảo vệ Tổ quốc (đến năm 2009 thì đình, chùa Hổ Lao đã được đầu tư hoàn thiện). Năm 2001, Khu di tích đình, chùa Hổ Lao, nơi thành lập Chiến khu Đông Triều, được Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ VH,TT&DL) xếp hạng là di tích lịch sử cấp quốc gia. Nhằm từng bước khơi dậy nét đẹp văn hoá truyền thống và phát huy giá trị của di tích trong việc giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ, đầu xuân hàng năm, nhân dân trong xã cùng nhà sư trụ trì đã tổ chức phục dựng Lễ hội đình, chùa Hổ Lao sau rất nhiều năm bị gián đoạn.
Nguyễn Xuân (CTV)
