Nằm sát biên giới Việt- Trung nhưng chùa Xuân Lan (thôn Trung, xã Hải Xuân, Móng Cái) vẫn mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc Việt Nam. Cùng với hệ thống di tích mang đặc trưng riêng nơi đây như đình Trà Cổ, chùa Nam Thọ, khu di chỉ Vạn Ninh, Giếng Guốc, đền Xã Tắc v.v.. chùa Xuân Lan tạo thành một quần thể di tích lịch sử văn hoá có giá trị, là “cột mốc văn hoá” nơi địa đầu Tổ quốc.
Chùa Xuân Lan được xây dựng vào cuối thời Hậu Lê cách ngày nay khoảng hơn 300 năm. Theo một số thư tịch và bài minh khắc trên quả chuông còn ghi lại vào năm Canh Thân niên hiệu Cảnh Thịnh (1800), chùa Xuân Lan được nhân dân, phật tử đóng góp tài lực xây dựng gồm các toà chính điện, nhà tổ, nhà mẫu, nhà tăng tạo thành một quần thể thờ tự khép kín theo hình chữ Viên. Trải qua thăng trầm của lịch sử và biến đổi của thời gian, chùa Xuân Lan nay chỉ còn giữ được một số công trình mang nền kiến trúc cổ xưa.
Chùa Xuân Lan có một vị trí rất đắc địa. Chùa toạ lạc trên một mảnh đất cao ráo, thoáng đãng, phía trước chùa là một hồ nước hình bán nguyệt và con sông Ka Long uốn lượn trước cửa chùa rồi chạy thẳng ra Mũi Ngọc. Theo các cụ già trong làng thì chùa được xây dựng trên trán con rồng và mắt rồng là ao trước cửa chùa. Dòng sông Ka Long bắt nguồn từ Trung Quốc chảy thẳng vào cửa chùa rồi ngưng lại uốn khúc ở đó để tụ lại nguồn khí thiêng nơi địa đầu Tổ quốc. Bởi thế mà từ rất lâu đời, ngôi chùa đã đi sâu vào tiềm thức của người dân nơi đây như một điều rất linh thiêng và gắn bó.
Chùa quay hướng Nam có bố cục mặt bằng hình chữ Đinh, gồm 5 gian tiền đường nối liền với hậu cung. Chùa có kết cấu kiến trúc hết sức đặc biệt, đó là sự kết hợp khéo léo giữa hai chất liệu gỗ và đá. Những nét chạm khắc ở các cấu kiện này hết sức tinh xảo, các mộng đá, gỗ được ghép vào nhau rất khít, tạo thế vững chãi, bền chắc cho ngôi chùa. Các cấu kiện của chùa chủ yếu làm bằng đá xanh từ hệ thống cột, các bậc lên chùa, xà ngang. Đây là những phiến đá có kích cỡ lớn, được đem từ núi Tổ Chim về (núi Tổ Chim là một đảo đá lớn nằm ở phía ngoài phường Trà Cổ, giáp biên giới Việt - Trung). Tuy nhiên, trải qua thời gian và chiến tranh, một số cấu kiện đã bị huỷ hoại phần nào, như các bậc thềm chẳng hạn, xưa kia ghép toàn bằng các khối đá xanh, nay được làm xen kẽ với gạch nung. Bên cạnh đó, loại gạch xanh vốn được dùng chủ yếu để xây dựng ở đây cũng rất đặc biệt: Gạch được đóng bằng đất bãi ven sông, sau đó xếp vào lò và chất củi đốt xung quanh, đến khi gạch chín, người làm gạch lại chất vào hầm hun khói cho tới khi gạch chuyển sang màu xanh. Nghệ thuật chạm khắc trên gỗ của chùa cũng rất đáng nói, những mảng chạm khắc gỗ được các nghệ nhân thời trước chạm trổ kênh bong những hình long, ly, quy, phượng và các dạng hoa văn khác với đường nét tinh vi, sắc sảo và mềm mại, mang vẻ đẹp thâm nghiêm cả về tạo hình và tâm linh. Ngoài ra, chùa hiện còn lưu giữ được 5 pho tượng thời Lê, 15 pho tượng thời Tây Sơn, một chân nến đồng cổ đúc hình con hươu và một số hiện vật khác có giá trị về mặt điêu khắc...
Trải qua thời gian, chùa Xuân Lan đã có một số lần trùng tu, kể cả việc xây mới một số công trình... Công trình chùa chính đến nay vẫn được giữ khá nguyên vẹn nhưng đã xuống cấp khá nghiêm trọng, đòi hỏi phải cấp bách trùng tu, tôn tạo lại. Vừa qua, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã làm việc với địa phương thống nhất báo cáo lên các cơ quan chức năng của tỉnh, trung ương cho phép triển khai lập dự án đầu tư tu bổ, tôn tạo lại chùa. Trước mắt, cần chống xuống cấp để đảm bảo an toàn cho di tích với một số hạng mục như: Sửa chữa toàn bộ phần mái của di tích; trát lại toàn bộ tường bên trong chùa; sửa chữa lại một số bệ tượng theo nguyên gốc. Kinh phí thực hiện là nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia về văn hoá, ngân sách địa phương và huy động các nguồn vốn huy động hợp pháp khác. Nếu như theo đúng kế hoạch, từ nay đến năm 2013, việc tu bổ, tôn tạo lại chùa sẽ hoàn thành, góp phần mang lại sự bền vững và vẻ đẹp vốn có cho công trình di tích lịch sử nghệ thuật cấp Quốc gia này.
Ngọc Mai
