Đặc trưng văn hoá Quảng Ninh

Lịch sử đã chứng minh ngay từ thời đại đồ đá, người Việt cổ đã đến Quảng Ninh chinh phục biển, dựa vào biển để sinh tồn và chính từ cuộc sống lao động sản xuất, chống giặc ngoại xâm họ đã sáng tạo nên một Văn hoá biển. Trải qua hàng ngàn năm, đến hôm nay các thế hệ con cháu của các tiên công xưa đã và vẫn đang kế thừa, sáng tạo nên các giá trị văn hoá đặc trưng của Quảng Ninh - Văn hoá biển.

Theo thống kê, đến nay các nhà khảo cổ học đã tìm thấy dọc ven biển, các hải đảo của Quảng Ninh hàng chục di chỉ khảo cổ là nơi cư trú của người tiền sử thuộc giai đoạn hậu kì đá mới, cách ngày nay khoảng 7.000-3.500 năm được biết tới với khái niệm Văn hoá Hạ Long. Các di chỉ này đều phân bố trên các gò đồi, ven bãi biển, cửa sông như Thoi Giếng (Móng Cái), Hòn Ngò (Tiên Yên), Xích Thổ, Làng Bang (Hoành Bồ), Cái Dăm, Tuần Châu (Hạ Long) hay trên các đảo như Ngọc Vừng (Vân Đồn), Tuần Châu (Hạ Long)… Kết quả nghiên cứu của các nhà khảo cổ chỉ ra rằng, từ thời bình minh đặt chân đến Hạ Long khai phá biển, con người đã dựa vào biển để sinh tồn. Họ dùng đá cuội ven biển, sông suối để chế thành các công cụ để đánh bắt cá, săn bắt thú và hái lượm. Đặc biệt, người cổ Văn hoá Hạ Long đã lấy vỏ nhuyễn thể đập nhỏ trộn cùng bã cây, cát để chế ra đồ gốm rồi dùng vỏ sò in lên bên ngoài; lấy que vạch hình sóng nước lên thân các đồ gốm. Đây chính là một trong các đặc trưng để phân biệt Văn hoá Hạ Long với các văn hoá khác đương thời.

Sang đến thời đại Hùng Vương, dấu tích biển chi phối cuộc sống cư dân cổ ở Hạ Long càng rõ hơn. Kết quả cuộc khai quật di chỉ khảo cổ Đầu Rằm (Hoàng Tân, Quảng Yên) năm 1998 cho thấy, vào khoảng 3.500-3.000 năm trước, cư dân cổ ở đây đã dùng lưỡi câu, mũi lao bằng đồng, “chì lưới” bằng đất nung để đánh bắt cá. Họ cũng rất “khoái” ăn sò, hà, rùa. Bằng chứng là các nhà khảo cổ đã thu được hàng tạ vỏ nhuyễn thể, xương rùa là tàn tích thức ăn trong các hố khai quật. Kiểu dáng, trang trí trên đồ gốm chỉ ra rằng người cổ Đầu Rằm đã có sự giao thoa văn hoá với các vùng ven biển Hậu Lộc (Thanh Hoá) và nhất là Phùng Nguyên (Phú Thọ). Điều này làm truyền thuyết 50 người con của mẹ Âu Cơ xuống biển gần gũi hiện thực hơn bao giờ hết.

Năm 1149, Thương cảng Vân Đồn ra đời, nền kinh tế biển đã từng bước hình thành và phát triển từ thế kỷ XII-XVIII. Vân Đồn là thương cảng, là cửa ngõ duy nhất của nước Đại Việt với thế giới. Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí khi viết về Vân Đồn đã nhận xét: “Phong thổ và nhân vật đông đúc, giàu thịnh, việc buôn bán lưu thông tấp nập; cũng là chốn phồn hoa ở phía ngoài mà thực là nơi hình thắng của nước Nam”. Đại Nam Nhất thống chí phần về Quảng Yên cũng viết: “dân (Quảng Ninh) làm nghề đánh chài đi buôn, mối lợi nhờ núi biển, hàng hoá thông Bắc Nam”… Như thế, không phải đến gần đây khi Vân Đồn được quy hoạch thành khu kinh tế mà từ thời Lý, Trần, Lê, Vân Đồn nói riêng, Quảng Ninh nói chung, kinh tế biển đã giữ vai trò quan trọng của nhà nước.

Trong công cuộc đổi mới hiện nay, khai thác, phát huy tiềm năng biển tiếp tục là định hướng phát triển quan trọng của tỉnh nói riêng, đất nước nói chung. Những khu đô thị, khu kinh tế đã và đang ngày một phát triển quy mô tại các ven biển, hải đảo từ Móng Cái đến Cẩm Phả, Hạ Long, Vân Đồn. Du lịch biển đang là tiềm năng, thế mạnh chủ đạo của Quảng Ninh. Trong vòng xoay nóng hổi của cuộc sống công nghiệp hiện đại, các giá trị văn hoá biển của Quảng Ninh đã và đang được quan tâm bảo tồn, phát huy. Các lễ hội đình Trà Cổ (Móng Cái), Quan Lạn (Vân Đồn), Cửa Ông (Cẩm Phả), Tiên Công (Quảng Yên)… mang đậm bản sắc truyền thống của cư dân biển Quảng Ninh đều là các di sản văn hoá tiêu biểu của tỉnh. Các tục hát đúm của ngư dân Hạ Long, Vân Đồn, hát nhà tơ, cửa đình ở Đầm Hà; phong tục, tập quán, ẩm thực… của cư dân các địa phương trong tỉnh gắn với biển được bảo tồn, lưu truyền qua nhiều đời là các di sản văn hoá phi vật thể quý. Tất cả các giá trị truyền thống và đương đại ấy đã hội tụ lại thành Văn hoá biển Quảng Ninh và đang lan toả tới với bạn bè, du khách trong nước và khắp nơi trên thế giới.

Đại Dương