Cũng như ca dao, dân ca các vùng miền khác, ca dao, dân ca vùng biển Quảng Ninh, ngoài việc thể hiện tình cảm của con người với thiên nhiên, tình yêu lứa đôi v.v. thường chuyển tải nhiều bài học về đạo lý làm người...
Trong cuộc sống thường nhật, trong nếp sinh hoạt bình dị hằng ngày, họ luôn nhớ về tổ tiên mình, như cây có cội, như nước có nguồn:
Cây có gốc nảy cành xanh ngọn
Nước tận nguồn tiễn rộng đến biển khơi
Nhớ ơn và tôn kính tổ tiên của mình, việc thờ cúng tổ tiên của cư dân vùng biển được tiến hành một cách rất thiêng liêng. Dẫu là cuộc sống chài lưới nay đây mai đó, nhưng không vì thế mà họ lơ là việc thờ cúng. Trong các con thuyền, cũng là nhà ở của ngư dân đều có ban thờ tổ tiên. Không chỉ vậy mà họ còn lập ra nhà thờ họ, biểu hiện của việc thần thánh hoá tổ tiên, bước phát triển từ một nghi lễ trở thành một tín ngưỡng. Quan hệ huyết thống, dòng họ là trục dọc liên kết nhiều thế hệ, là cốt lõi, nền tảng của quan hệ làng, nước tạo nên sự cố kết và sức mạnh cộng đồng. Nhân, nghĩa, lễ, đối với họ hàng, chẳng phải ở đâu xa vời, mà chính là tình người mộc mạc mà nhân ái thiết tha:
Núi Vân cao tận mây trời
Sông Mang soi bóng tình người thuỷ chung
Làng Vân, một quần đảo cách xa đất liền 30-50km, cùng với tổ tiên họ Phạm, họ Vũ, họ Nguyễn, họ Đỗ, họ Trần... đến đây khai thiên lập địa còn có dân từ nhiều nơi đến cư trú, lập nghiệp, qua lại làm ăn. Cuộc sống của họ không chỉ có nhu cầu vật chất như ăn, mặc, ở v.v. mà còn có các hoạt động văn hoá tinh thần. Người làng Vân dạy cho con gái về đạo tam tòng:
Lấy chồng ra ngõ mà về
Phận gái ai cũng một bề mà thôi
Về làm con cái nhà người
Tảo tần khuya sớm con thời chớ quên
Tề gia nội trợ tam tòng
Kính nhường cha mẹ bên chồng cho minh...
Tam tòng, tứ đức ấy được các nàng dâu ý thức một cách sâu sắc, chính họ tự bộc bạch:
Em là thân phận đàn bà
Gia phong cố giữ không đà người chê
Làm thân con gái phu thê
Dẫu rằng trăm khó một bề thuỷ chung.
Hoà vào cuộc sống nhân dân và đi cùng lịch sử, giáo lý phong kiến không còn là những hằng số cứng nhắc mà hiển hiện một cách hồn nhiên như cơm ăn nước uống hàng ngày. Biểu hiện của chữ tam tòng ngày nay là lòng chung thuỷ trong tình yêu, tình chồng vợ:
Có yêu thì yêu như sam
Đi đâu cũng phải có nàng có anh
Hoặc là:
Thuyền em đậu bến Cái Làng
Thuyền anh đẩy ngược sông Mang em chờ
Theo dòng thời gian, cuộc sống của cư dân vùng biển Quảng Ninh ngày càng phát triển cùng với nhịp tiến của toàn dân tộc. Song “Cây có gốc, mới tươi cành xanh lá”, cùng với sự kế thừa, phát huy truyền thống, đó là sự giao lưu, tiếp xúc với các vùng lân cận gần xa; từ đó mà tiếp nhận một cách có chọn lọc những gì phù hợp. Tất cả những điều đó sẽ tạo nên diện mạo mới, những nét riêng, đặc biệt, độc đáo của người dân vùng biển Quảng Ninh trong nền văn hoá dân tộc.
Nguyễn Quang Vinh (CTV)
