Đền Quan Đại và nghĩa khí của 2 vị công thần thời Nguyễn

Theo chính sử ghi lại, giữa thế kỷ 19, nạn thổ phỉ do Tạ Văn Phụng cầm đầu, hoành hành ở vùng biển phía Đông Bắc. Chúng nổi lên cướp phá, hiếp đáp nhân dân. Phụng còn được thực dân Pháp trưng dụng với âm mưu gây rối tình hình phía Bắc, câu kết xây dựng các căn cứ quân sự ở Tiên Yên, Hải Ninh và tìm cách giao kết với các thế lực chống triều đình ở Hải Dương, Sơn Tây, Lạng Sơn, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Nghệ An... Để giữ vững vùng biên giới phía Bắc và ngăn chặn âm mưu mở rộng chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp, triều đình Huế đã cử 2 vị tướng tài Hiệp thống Đại thần Trương Quốc Dụng và Tán lý Văn Đức Giai đến dẹp loạn.

Đầu năm 1864, Tạ Văn Phụng kéo thuỷ quân đậu ở ngoài khơi Cát Hải, gồm 256 chiến thuyền và hơn 3.000 quân thuỷ bộ vào Quảng Yên cướp phá. Trước tình hình này, tháng 6 năm đó, Hiệp thống Đại thần Trương Quốc Dụng đem quan thứ Hải Yên và Hải Dương ra Quảng Yên phối hợp với tuần phủ Quảng Yên kiêm Tán lý quân thứ Hải Yên là Văn Đức Giai, Tán tương quân thứ Hải Yên là Trần Huy San, Tri huyện Yên Hưng Võ Duy Nghị cùng 1.000 quân và 2 thớt voi đánh nhau với giặc tại xã La Khê, huyện Yên Hưng, tỉnh Quảng Yên. Sách Đại Nam Thực lục chính biên viết: ''Quan quân ở Hải Yên cùng đánh nhau với giặc ở La Khê, quân giặc nhiều, với 2 chi thuỷ và 3.000 nghìn quân...''. Vì thế cục diện trận đánh ngày càng bất lợi cho ta, lực lượng quân ta mỏng, không thể địch nổi. Thế quân ta yếu dần, quân lính phần bị thương, phần bị thất lạc nên suy giảm rất nhiều. Bản thân Trương Quốc Dụng và Văn Đức Giai cũng bị thương, song 2 ông quyết không lùi bước mà chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Về sau thế trận quân ta bị vỡ, Hiệp thống Đại thần Trương Quốc Dụng, Tán lý Văn Đức Giai và nhiều đại thần khác đã bị tử vong...

Theo truyền thuyết của người dân, sau khi 2 ông tử trận, hai con voi của các ông đã đưa thân chủ về phía rừng trúc (nơi dựng ngôi đền ngày nay) và dẫm quang một khoảng rừng rồi đặt xác 2 ông xuống đó. Và lạ thay, chẳng bao lâu sau các ông nằm đất đùn lên thành 2 ngôi mộ lớn...

Qua những tài liệu còn ghi lại cho thấy trong cuộc chiến đấu với phỉ quân Tạ Văn Phụng, mặc dù không thành công như mong muốn song 2 ông Trương Quốc Dụng và Văn Đức Giai đã nêu cao khí phách anh dũng, kiên cường, quyết hy sinh thân mình vì đại sự. Bản thân 2 ông đều là những vị đại thần tài giỏi, mưu lược của triều đình nhà Nguyễn. Ông Trương Quốc Dụng sinh năm 1801 tại Hà Tình, đậu tiến sĩ khoa Kỷ Sửu khi mới 28 tuổi. Ông đã làm quan ngót 30 năm, trải qua 3 triều đại Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, với nhiều chức vụ quan trọng. Ngoài ra ông còn là một nhà thiên văn học, sử học, từng tham gia biên soạn nhiều bộ sử lớn thời Nguyễn. Ông cũng đã lập được chiến công dẹp yên loạn phỉ Lê Văn Khôi, một phiến loạn quân khét tiếng độc ác, phá hoại cuộc sống của dân lành. Ngay sau đó Trương Quốc Dụng còn đuổi quân Xiêm sang can thiệp biên giới nước ta. Riêng loạn phỉ Tạ Văn Phụng, Trương Quốc Dụng đã nhiều lần đánh đuổi chúng chạy tan tác từ Nam Sách, Kinh Môn ra biển Quảng Yên. Công thần Văn Đức Giai cũng đã đậu tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1844), từng giữ nhiều trọng trách trong triều đình nhà Nguyễn.