Là mảnh đất biên giới, địa đầu Tổ quốc, Móng Cái có nhiều di sản văn hoá vật thể nổi tiếng, như khu di chỉ đồ đá ở Vạn Ninh, Hải Đông và Hải Tiến, đình Trà Cổ, chùa Xuân Lan, Nam Thọ, di tích lưu niệm về Bác Hồ và Tổng Bí thư Trần Phú v.v..
Việc bảo tồn, phát huy giá trị các di sản này không chỉ là giữ gìn kho tàng di sản văn hoá truyền thống, khẳng định chủ quyền lãnh thổ, chủ quyền biên giới thiêng liêng của Tổ quốc mà đây còn là nguồn tài nguyên tiềm năng phục vụ cho sự phát triển kinh tế địa phương về lâu dài...
Đền Xã Tắc - một trong những công trình văn hoá trọng điểm được ưu tiên đầu tư của Móng Cái giai đoạn 2008-2015, hiện đang đi vào hoàn thiện.
Phong phú về di sản
Tính đến năm 2007, tổng số di sản văn hoá vật thể trên địa bàn Móng Cái đã được kiểm kê là 56. Trong đó, nhiều nhất là di tích lịch sử văn hoá (24 di tích), di tích lịch sử cách mạng (11 di tích), di chỉ khảo cổ và danh lam thắng cảnh đều có 9 điểm; ít nhất là di tích kiến trúc nghệ thuật (3 di tích). Trong số đó, có 3 di tích được xếp hạng cấp quốc gia là đình Trà Cổ (1974), chùa Nam Thọ và chùa Xuân Lan (1999); đền Xã Tắc được xếp hạng cấp tỉnh năm 2005, đồng thời UBND tỉnh đã ra quyết định bảo tồn 27 di tích, danh thắng gồm 7 công trình di tích, 9 di chỉ khảo cổ, 6 địa điểm di tích lịch sử văn hoá và 5 danh thắng.
Các di chỉ khảo cổ của Móng Cái được phát hiện và tiến hành khai quật từ khá sớm. Như tại xã Vạn Ninh, các di chỉ khảo cổ được phát hiện từ năm 1971 và tiến hành khai quật năm 1973, tại Hải Tiến khai quật năm 1973, tại xã Hải Đông đã được M.Colani (người Pháp) phát hiện và nghiên cứu từ năm 1938. Từ việc khai quật ở các di chỉ đã thu được hơn 2.500 mẫu vật và 33.164 mảnh mẫu vật khác được xác định thuộc thời kỳ đồ đá mới cùng thời với nền Văn hoá Hạ Long.
| Tính đến năm 2008, Móng Cái đã đầu tư, tôn tạo 11 điểm di tích với tổng kinh phí huy động từ cả ngân sách nhà nước cũng như xã hội hoá là trên 8 tỷ đồng. |
Móng Cái có một quần thể các di tích lịch sử văn hoá phong phú và đa dạng. Di tích lịch sử cách mạng có đồi Trần Phú, nơi đồng chí Trần Phú, Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng ta, xuất dương sang Trung Quốc hoạt động cách mạng năm 1926. Đặc biệt, có 12 điểm Bác Hồ đến thăm, làm việc với lãnh đạo và nhân dân Hải Ninh cũ, nay là Móng Cái, trong 2 lần Người về thăm vào năm 1960 và 1961. Các di tích kiến trúc nghệ thuật và điêu khắc nơi đây thể hiện đậm nét đặc trưng văn hoá Việt như khẳng định nét văn hoá truyền thống mang bản sắc và sự trường tồn của mảnh đất, con người Việt Nam nơi biên giới. Đặc biệt là nghệ thuật điêu khắc tài hoa ở đình Trà Cổ, bức điêu khắc cửa võng đình rất độc đáo hình nàng tiên cá cưỡi rồng bay trong mây, vượt qua vùng biển cả sóng nhấp nhô, phía trên bức võng là hình lưỡng long chầu nguyệt với nét khắc mềm mại. Rồi hai bức cốn một đàn rồng con uốn lượn với rồng mẹ, hai bức hoành phi ghi dòng chữ “Nam Sơn thịnh thọ” và “Địa cửu thiên trường”...
Về danh lam thắng cảnh, Móng Cái cũng có nhiều bãi biển đẹp như bãi biển Trà Cổ - Ngọc Sơn, Vĩnh Thực, Vĩnh Trung, trong đó bãi biển Trà Cổ - Ngọc Sơn dài 17km, cát trắng mịn, bãi tắm thơ mộng được liệt vào hạng đẹp nhất khu vực phía Bắc nước ta. Ngoài ra, nơi đây còn có 5 hồ đập nước ngọt là những cảnh quan sơn thuỷ hữu tình, là điều kiện tiềm năng để phát triển du lịch sinh thái.
Nỗ lực đầu tư, tôn tạo
Như vậy là hệ thống di sản văn hoá vật thể trên địa bàn Móng Cái rất phong phú về thể loại và giá trị. Nhưng do thời gian xây dựng đã lâu cộng với khí hậu khắc nghiệt của vùng biển, đảo, đến nay hầu hết các di tích lịch sử văn hoá đã bị xuống cấp, thậm chí một số di tích đã trở thành phế tích. Bên cạnh việc số di tích đã được trùng tu, tôn tạo những năm gần đây nay cũng đã xuống cấp thì một số di tích khác được nhân dân tự đầu tư tu bổ nhưng thiếu sự quản lý, hướng dẫn của cơ quan quản lý văn hoá nên đã làm biến dạng tính nguyên gốc của di tích. Một số di tích, danh thắng lại trong tình trạng khuôn viên của di tích có diện tích hẹp, gần khu vực dân cư, có di tích bị lấn chiếm trong quá trình đô thị hoá...
Trước thực trạng ấy, công tác đầu tư tôn tạo và phát huy di sản văn hoá vật thể trên địa bàn đã có kế hoạch triển khai bài bản, cụ thể. Theo thống kê, tính đến năm 2008, Móng Cái đã đầu tư, tôn tạo 11 điểm di tích với tổng kinh phí huy động từ cả ngân sách nhà nước cũng như xã hội hoá là trên 8 tỷ đồng. Giai đoạn tiếp theo, từ 2008-2015, nguồn vốn dành cho hoạt động này dự kiến là trên 20 tỷ đồng. Việc bảo tồn, phát huy dành sự ưu tiên cho những di sản mang tính đặc trưng, tiêu biểu của Móng Cái, nằm ở những khu vực quan trọng và tuyến biên giới, hải đảo, sơn khu. Trong đó, có những công trình trọng điểm được ưu tiên đầu tư như di tích đồi Trần Phú, đền Xã Tắc; 34 di tích cần đầu tư bảo tồn giai đoạn 2008-2010, trên 10 di sản văn hoá trọng điểm cần đầu tư tôn tạo, phát huy giá trị giai đoạn 2008-2015...
