Di tích chùa Vạ Giếng nằm trên hòn đảo Cống Đông, đối diện với đảo Cống Tây (xã Thắng Lợi, huyện Vân Đồn) về phía đầu đảo theo hướng tây bắc. Là hai đảo thuộc đơn vị hành chính...
Quần thể di tích Cống Đông - Cống Tây đã được Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch) xếp hạng là di tích cấp quốc gia năm 2003. Đảo Cống Tây được biết đến với hệ thống di tích gồm 5 ngôi chùa và 1 ngôi bảo tháp, 2 bến thuyền cổ mang dấu ấn của văn hoá thời kỳ Lý, Trần, Mạc. Vụng biển với vị trí kín gió giữa hai hòn đảo Cống Đông và Cống Tây là điểm dừng chân lý tưởng cho tàu thuyền neo đậu, nơi đây từng được coi là trung tâm của Thương cảng đầu tiên của nước Đại Việt giao thương buôn bán sầm uất dưới thời kỳ Lý, Trần. Đảo Cống Đông được coi là trị sở huyện Nghiêu Phong thời Nguyễn, với sự tồn tại của đơn vị hành chính thập bát xã (Cống Đông thập bát xã). Trên bờ vụng Huyện còn có dấu tích của những nền nhà cổ có quy mô lớn cùng nhiều mảnh gạch ngói thời Nguyễn. Theo kết quả khảo sát năm 2002 của Đoàn khảo cổ học Việt - Nhật, tại địa điểm Vụng Huyện đã tìm thấy rất nhiều đồ gốm Việt Nam như đồ sành, đồ sứ hoa lam thế kỷ XV, XVI, đồ men xanh lục, đồ men nâu, bát men nâu và trắng thế kỷ XIV… Đặc biệt tại vị trí vùng đất Cống Đông này còn tồn tại nền móng là dấu tích của nền chùa Vạ Giếng, có niên đại tồn tại sớm hơn so với tính chất công năng tồn tại của hòn đảo vào thời Nguyễn mà tài liệu sử sách vẫn đề cập.
| Căn cứ qua dấu tích nền móng của chùa Vạ Giếng cho thấy có ít nhất một công trình kiến trúc tồn tại tiếp nối với giai đoạn phát triển ở phía bên kia đảo (đảo Cống Tây). |
Nền di tích chùa Vạ Giếng nằm cách không xa vị trí bờ biển. Khảo sát thực tế cho thấy tại khu vực này người dân trên đảo đã cho xây dựng một ngôi miếu nhỏ để thờ tự ngay trên nền móng của công trình nguyên gốc trước kia. Tại đây còn sót lại dấu tích của nền móng cùng với số lượng chân tảng cũng như cấu kiện bằng đá xanh, những mảng trang trí kiến trúc của công trình trước kia ngay phía dưới chân móng của ngôi miếu hiện tại. Cùng với đó là mảnh vụn của những mảng trang trí hình linh thú, một phần cấu kiện của mô hình tháp đất nung, còn tương đối nguyên vẹn tại di tích là cấu kiện hình trụ đứng dạng con tiện phủ lớp rêu phong. Phần đỉnh là một đấu vuông, phần cổ thắt, thân hơi choãi xuống dần đế (cao trung bình khoảng 0,5m), phần mặt dưới của đỉnh đấu vuông hình bán nguyệt và phần vai ở thân có trang trí khắc nổi hình cánh sen, đây có thể là bộ phận của kiến trúc chóp mái… Theo phong cách tạo tác và trang trí các mảng hoa văn cho thấy công trình này tồn tại ít nhất từ thời Lê, Mạc.
Qua đó, có thể khẳng định mối quan hệ chặt chẽ giữa hai hòn đảo Cống Đông và Cống Tây trong lĩnh vực đời sống văn hoá tâm linh. Nếu như Cống Tây với sự tồn tại của trung tâm Phật giáo thời Lý, Trần phát triển thịnh hành vào giai đoạn này kéo dài cho đến thời Mạc thì hòn đảo Cống Đông là sự chuyển tiếp sự phát triển vào các giai đoạn sau. Theo tài liệu lịch sử, đảo Cống Đông phát triển thịnh hành vào giai đoạn thời Nguyễn; tuy nhiên căn cứ qua dấu tích nền móng của chùa Vạ Giếng cho thấy có ít nhất một công trình kiến trúc tồn tại tiếp nối với giai đoạn phát triển ở phía bên kia đảo (đảo Cống Tây).
Cùng với tính chất linh thiêng của chùa Vạ Giếng gắn liền với đời sống tâm linh của cư dân trên đảo Cống Đông, trên nền chùa cũ hiện nay người dân xây dựng một ngôi miếu nhỏ để thờ cúng. Qua những dấu tích còn sót lại từ nền móng, dấu vết kiến trúc cho đến vật liệu trang trí sẽ là điều kiện để phục hồi địa điểm này thông qua phương pháp khai quật khảo cổ học tại đây, góp phần bảo vệ và phát huy giá trị di tích Bến Công Đông - Cống Tây nói chung, di tích chùa Vạ Giếng nói riêng...
Nguyễn Trung Dũng
(BQL các Di tích trọng điểm Quảng Ninh)
