Hà Phong là một phường miền núi của thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh. Trên đường đi Móng Cái, hết dốc Hà Tu là địa phận phường Hà Phong, rẽ trái khoảng vài trăm mét là làng người Sán Dìu thuộc khu 3, phường Hà Phong.
Dân số của phường có khoảng 10 nghìn người, trong đó, tộc người Sán Dìu có gần 800 người. Họ sống tập trung thành làng từ nhiều đời nay. Làng người Sán Dìu ở Hà Phong chủ yếu có các dòng họ như: Trương, Lam, Lục, Tạ, Lý. Nghề nghiệp chính của người Sán Dìu ở đây chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, một số ít làm công nhân mỏ than. Đời sống kinh tế của họ tương đối ổn định.
Hiện nay, làng người Sán Dìu vẫn nêu cao ý thức bảo tồn, sử dụng ngôn ngữ tộc người mình và duy trì một số tập tục cổ truyền như các ngày lễ, tết của người người Sán Dìu; thành lập một số tổ chức Hội như Hội “Bằng hữu”, tiếng Sán Dìu gọi là Hội “Phếnh Díu”, Hội “Dâu làng, gái bản”, tiếng Sán Dìu gọi là Hội “ Sim bủ zxon, mói bỏn”.
Cùng với Hội “Đồng niên”, người Sán Dìu ở Hà Phong rất quan tâm, tôn trọng Hội “Bằng hữu”. Đó là hội của những người đàn ông cùng chí hướng, quý mến nhau, kết tình bằng hữu nhằm chia sẻ, giúp đỡ nhau trong cuộc sống hằng ngày, thể hiện bằng các hình thức phổ biến như: đổi công trong lao động, sản xuất, xây dựng nhà cửa, hỗ trợ nhau về công sức, tiền của khi gia đình bằng hữu gặp khó khăn, rủi ro, hoạn nạn; chia vui, sẻ buồn với nhau; cung cấp cho nhau những kinh nghiệm hay trong cuộc sống, chấn chỉnh những thói hư tật xấu, kịp thời phát hiện và ngăn chặn những hành vi lệch chuẩn… Với các hình thức đó, Hội đã tạo nên tình đoàn kết, cố kết cộng đồng sâu sắc trong làng người Sán Dìu ở Hà Phong.
Hội “Bằng hữu” ở Hà Phong là một tổ chức tự thành lập dựa trên ý chí tự nguyện của các hội viên. Hội có cơ cấu tổ chức gồm: Hội trưởng, Hội phó và Ban giúp việc. Hội được tổ chức sinh hoạt toàn thể một năm một lần vào một ngày bất kỳ (do số đông quyết định) trong tháng Mười dương lịch, lúc mà người dân vừa thu hoạch xong vụ lúa hè thu. Hội tổ chức sinh hoạt để họp bàn, rút kinh nghiệm về cách thức thực hiện và đặt ra kế hoạch, mục tiêu hoạt động của Hội trong thời gian tiếp theo. Hội có quỹ hoạt động do các hội viên tự nguyện đóng góp. Việc sử dụng quỹ được bàn bạc thống nhất, công khai trong toàn tập thể Hội.
Bên cạnh Hội “Bằng hữu” là Hội “Dâu làng, gái bản”. Đó là Hội của những người phụ nữ làm dâu trong làng người Sán Dìu và những phụ nữ người Sán Dìu lấy chồng trong làng (nếu xuất giá khỏi làng thì không tham gia Hội). Hội là sự thể hiện tình đoàn kết của những người phụ nữ trong làng. Hội được thành lập cũng trên tinh thần tự nguyện của những phụ nữ, nhằm giúp đỡ nhau trong cuộc sống. Hội “Dâu làng, gái bản” còn đặt ra mục đích, tôn chỉ của Hội phải là nơi giữ gìn, nuôi dưỡng, phát triển các sắc thái văn hóa tộc người Sán Dìu. Hiện nay, Hội đang duy trì và phát triển các món ăn cổ truyền hướng tới thị trường hóa một số món ăn mà trước mắt là món Khau nhục và món bánh bạc đầu.
Hội “Dâu làng, gái bản” cũng tổ chức sinh hoạt một năm một lần vào dịp Ngày Quốc tế Phụ nữ (8/3). Vào ngày này, chị em phụ nữ trong tổ dân, khu phố lồng ghép tổ chức sinh hoạt ôn lại truyền thống bất khuất và đưa ra những sáng kiến, kế hoạch để phối hợp với Hội “Bằng hữu” bảo tồn các sắc thái văn hóa của dân tộc mình, giữ gìn an ninh trật tự tổ dân, làng bản và phát triển kinh tế, cùng nhau làm giàu.
Đến với hai tổ chức Hội này, tất cả mọi người đều phải sử dụng ngôn ngữ Sán Dìu, làm các món ăn cổ truyền như Khau nhục (thịt lợn quay và hấp cùng gia vị rất đặc trưng), bánh bạc đầu (Pac sí ẹt)… Trong ngày tổ chức sinh hoạt toàn thể các Hội viên của hai Hội, họ gặp nhau trong niềm hân hoan phấn khởi ánh lên vẻ mặt rạng rỡ của mỗi người.
Khi tổ chức sinh hoạt hai Hội, các anh, các chị đều mời các bậc cao niên, lão làng đến dự và làm lễ ở đình làng như để báo cáo công việc của các thế hệ hậu duệ với Thành hoàng làng. Các bậc lão làng rất phấn khởi, tự hào trước ý thức tự giác và trách nhiệm lưu giữ văn hóa truyền thống tốt đẹp của các thế hệ con cháu trong làng trước những thách thức, tác động của sự xâm nhập văn hóa ngoại lai trong thời “mở cửa”, hiện đại hóa ngày nay. Đảng ủy và chính quyền địa phương cũng rất quan tâm, tạo điều kiện cho của các tổ chức Hội trên hoạt động đúng mục đích, hiệu quả.
Ân Thị Thìn (Ban Dân Tộc tỉnh Quảng Ninh)
