Dấu ấn nhà Trần thể hiện ở nhiều di tích lịch sử - văn hoá của Quảng Ninh. Nhưng thể hiện đậm đặc và có tính kết nối cao phải kể đến 4 khu di tích trọng điểm của tỉnh.
Đó là Khu di tích lịch sử, văn hoá nhà Trần ở Đông Triều; Khu di tích lịch sử, danh thắng Yên Tử ở Uông Bí; Khu di tích Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 ở Yên Hưng và Khu di tích Thương cảng Vân Đồn ở Vân Đồn.
Chùa Hoa Yên trong khu di tích danh thắng Yên Tử.
Từ trước tới nay, khi nói đến dấu ấn nhà Trần ở Đông Triều, người ta thường chỉ nghĩ đây là quê gốc của vương triều này, với một hệ thống lăng mộ các vua Trần. Nhưng từ hội thảo “Đông Triều với lịch sử nhà Trần” diễn ra vào ngày 30-10-2008 thì quan điểm trên đã thay đổi. Lý do, tại hội thảo này các nhà nghiên cứu khoa học tên tuổi đã thống nhất khẳng định, Đông Triều là một trong ba trung tâm văn hoá, chính trị lớn nhất đời nhà Trần. Đây là nơi phát triển mạnh nhất, toàn diện nhất nền văn hoá đặc sắc của nhà Trần, từ văn chương, nghệ thuật kiến trúc đến tôn giáo...
Theo đó, thời nhà Trần, Đông Triều đã được đầu tư rất lớn, cùng với hệ thống chùa, lăng, am, tháp trên Yên Tử (Uông Bí) là hệ thống chùa Long Động, chùa Hồ Thiên, am Ngoạ Vân, chùa Quỳnh Lâm v.v.. (Đông Triều) mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hoá. Các công trình này đều được nhà Trần coi trọng, trong quá trình xây dựng, đã tập trung các kiến trúc tiêu biểu, thể hiện nét riêng độc đáo và tinh hoa văn hoá của thời kỳ lịch sử này. Giai đoạn đó, chùa Quỳnh Lâm là Quốc tự, là trung tâm Phật giáo, nơi đào tạo Phật gia cho cả nước, là chốn tùng lâm khang trang, nhộn nhịp, được giới quý tộc đóng góp nhiều ruộng đất, của cải. Quỳnh Lâm cũng là trung tâm của hệ thống chùa, am Yên Tử. Tại đây còn có Thi xã Bích Động, một văn đàn lớn tập trung giới văn sĩ cả nước thường xuyên xướng văn, vịnh thơ. Đối với am Ngoạ Vân, chùa Hồ Thiên, các hiện vật còn lại của quần thể di tích này phần lớn đều là nguyên gốc nhà Trần. Đặc biệt, qua kết quả khai quật cũng đã khẳng định được rằng, am Ngoạ Vân (xã An Sinh, Đông Triều) chính là nơi vua Trần Nhân Tông đã viên tịch.
Cũng theo quan điểm của các nhà khoa học tại hội thảo nói trên thì hệ thống các chùa, am ở Yên Tử, Hồ Thiên, Ngoạ Vân là một quần thể di tích liền dải, được tạo ra cùng thời... Tuy vậy, cũng phải khẳng định là trước khi vua Trần Nhân Tông đến Yên Tử thì nơi đây đã có sự tu hành. Ngay từ thời Lý, Yên Tử đã có chùa thờ Phật gọi là chùa Phù Vân. Nhưng Yên Tử thực sự trở thành trung tâm Phật giáo từ khi vua Trần Nhân Tông từ bỏ ngai vàng tu hành và lập ra Thiền phái Trúc Lâm. Ông đã cho xây dựng hàng trăm công trình lớn nhỏ trên núi Yên Tử để làm nơi tu hành và truyền kinh, giảng đạo...
Nếu 2 Khu di tích nhà Trần ở Đông Triều, Yên Tử đậm đặc dấu ấn văn hoá, thì Khu di tích ở Yên Hưng, với con sông Bạch Đằng lịch sử, lại là nơi ghi lại những chiến công chống ngoại xâm hiển hách của nhà Trần. Đặc biệt, Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 thực sự có tầm ảnh hưởng lớn đến lịch sử thế giới, gắn liền với thiên tài quân sự của Anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
Trong 4 Khu di tích trọng điểm của tỉnh thì có lẽ Thương cảng Vân Đồn ra đời sớm nhất. Đồng thời với việc thành lập trang Vân Đồn năm 1149 thì Thương cảng Vân Đồn cũng ra đời, trở thành thương cảng đầu tiên của Đại Việt trong giao thương với các nước trong khu vực Đông Á và Thế giới như: Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Indonesia... Thương cảng Vân Đồn ra đời từ thời Lý, nhưng phát triển hưng thịnh nhất là vào thời Trần. Tại đảo Cống Đông (nay là xã Thắng Lợi), các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu tích của nhiều công trình kiến trúc Phật giáo quy mô thời Trần như chùa, tháp, nhiều di vật như lan can đá, tảng chân kê cột... Đây là những minh chứng rõ nhất cho sự phát triển phồn thịnh về thương mại dưới triều nhà Trần.
Như vậy, rõ ràng là các Khu di tích trọng điểm của Quảng Ninh có sự kết nối tự nhiên với nhau về mặt lịch sử, văn hoá. Nhưng trong quy hoạch tổng thể các Khu di tích trọng điểm của tỉnh, dường như các nhà làm quy hoạch lại chưa để tâm nhiều đến điều này, nên các phương án quy hoạch vẫn chỉ mới mang tính riêng lẻ mà thiếu sự gắn kết với nhau. Nên chăng, chúng ta cần có cái nhìn rộng hơn bởi các quy hoạch này được triển khai với quy mô lớn, thời gian thực hiện kéo dài và thể hiện tầm nhìn cho một tương lai xa...
