Kinh tế tập thể: Đổi mới tư duy, nâng tầm hợp tác xã

Đổi mới tư duy từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi, ứng dụng công nghệ và chế biến sâu, kinh tế tập thể mà nòng cốt là các hợp tác xã (HTX) tại thành phố Quảng Ninh đang chuyển động tích cực trên mọi vùng miền. Sự bứt phá này giúp nâng cao giá trị sản phẩm, tạo sinh kế bền vững cho người dân và thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển.

bqn_tl_z7688886032604-667e570d6545b708a2cb6bf6eb73eb98.jpg
Các đồng chí lãnh đạo Thành ủy, Liên minh HTX Việt Nam và Liên minh HTX thành phố Quảng Ninh tham quan gian hàng trưng bày sản phẩm của HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nghiệp Đoàn (xã Hoành Mô) tại Đại hội Liên minh HTX thành phố Quảng Ninh lần thứ VII, nhiệm kỳ 2025-2030.

Từ sản xuất nhỏ lẻ đến liên kết theo chuỗi giá trị

Ở xã biên giới Bình Liêu, cây dong riềng từ lâu đã gắn bó với đời sống đồng bào các dân tộc, tạo nên thương hiệu miến dong nổi tiếng. Tuy nhiên, nhiều năm qua, việc trồng dong riềng chủ yếu mang tính tự phát, quy mô nhỏ, thiếu liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ. Nguồn nguyên liệu không ổn định, thị trường hạn chế khiến giá trị kinh tế của cây trồng truyền thống chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng.

Sự ra đời của HTX Nông, lâm, ngư và Dịch vụ Húc Động năm 2016 đã từng bước thay đổi phương thức sản xuất. Thay vì để từng hộ tự trồng, tự chế biến và tìm đầu ra, HTX đứng ra tổ chức liên kết sản xuất, thu mua nguyên liệu, đầu tư máy móc và phát triển sản phẩm theo hướng hàng hóa. Nhà xưởng, bể lọc, máy tráng, máy sấy được đầu tư đồng bộ, góp phần nâng cao năng suất, bảo đảm chất lượng và khả năng cung ứng ra thị trường.

bqn_tl_20261014-085847.jpg
Ông Trần Văn Hoàng (bên phải), Giám đốc HTX Nông, lâm, ngư và Dịch vụ Húc Động (xã Bình Liêu), giới thiệu vùng trồng dong riềng nguyên liệu phục vụ sản xuất miến với lãnh đạo Liên minh HTX thành phố Quảng Ninh.

Đặc biệt, HTX chú trọng liên kết với các hộ dân xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, gắn sản xuất với tiêu thụ. Có đầu ra tương đối chắc chắn, người dân yên tâm mở rộng diện tích, nâng cao chất lượng nguyên liệu và thay đổi tập quán canh tác. Sau 10 năm hoạt động, HTX có 16 thành viên, gồm 5 thành viên chính thức và 11 thành viên liên kết là các hộ trồng dong riềng. Bình quân mỗi năm, đơn vị thu mua khoảng 250 tấn củ dong riềng, sản xuất gần 70 tấn miến, đạt doanh thu khoảng 5 tỷ đồng, tạo việc làm cho 20-30 lao động thời vụ. Sản phẩm miến dong của HTX đã được công nhận OCOP 3 sao.

Ông Trần Văn Hoàng, Giám đốc HTX, cho biết: Điều đáng mừng nhất là nhận thức của người dân đã thay đổi, từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết để nâng cao hiệu quả và ổn định đầu ra. HTX tiếp tục hoàn thiện mẫu mã, bao bì, đa dạng hóa sản phẩm, phấn đấu tăng sản lượng khoảng 10% mỗi năm.

Chính quyền địa phương cũng từng bước tạo điều kiện phát triển vùng nguyên liệu tập trung. Phó Trưởng Phòng Xây dựng nông nghiệp và Môi trường xã Bình Liêu, Ngô Tiến Trung thông tin: Dong riềng được xác định là cây trồng chủ lực, diện tích quy hoạch 120ha, hiện có khoảng 75ha. Hiện xã có 8-10 HTX, cơ sở sản xuất miến dong; toàn xã có 12 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên.

Nếu HTX Nông, lâm, ngư và Dịch vụ Húc Động phát triển từ nghề truyền thống thì tại xã biên giới Hoành Mô, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nghiệp Đoàn lại lựa chọn hướng đi mới với mô hình nuôi hươu sao lấy nhung.

Năm 2023, tận dụng lợi thế diện tích đất đồi rừng rộng, khí hậu tương đối mát mẻ, HTX mạnh dạn đầu tư gần 1 tỷ đồng đưa 16 con hươu sao giống từ Hà Tĩnh về nuôi. Đây là mô hình mới tại địa phương, đòi hỏi nguồn vốn, kỹ thuật chăm sóc và thị trường tiêu thụ.

bqn_tl_20261014-113604.jpg
Phát triển mô hình nuôi hươu lấy nhung là hướng đi mới, táo bạo của HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nghiệp Đoàn (xã Hoành Mô).

Theo ông Vi Văn Nghiệp, Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nghiệp Đoàn, ngay từ đầu đơn vị đã chú trọng xây dựng quy trình chăn nuôi phù hợp, như: Chuồng trại làm bằng gỗ, nền chuồng xử lý bằng men vi sinh, chất thải tận dụng để trồng cỏ làm thức ăn. Phương thức chăn nuôi tuần hoàn vừa tiết giảm chi phí, vừa bảo đảm vệ sinh môi trường.

Sau hơn 3 năm, đàn hươu đã tăng từ 16 con lên hơn 40 con, nhiều con bắt đầu cho thu hoạch nhung. Bình quân mỗi lần cắt, một con cho khoảng 0,6-0,8kg nhung, giá bán khoảng 2 triệu đồng/lạng, mở ra triển vọng phát triển một loại vật nuôi mới trên địa bàn miền núi, biên giới.

Không dừng ở bán nhung tươi, HTX tiếp tục đầu tư chế biến, đa dạng hóa sản phẩm. Tháng 8/2026, 3 sản phẩm gồm nhung hươu mật ong, nhung hươu thái lát và rượu nhung hươu được công nhận OCOP 3 sao. HTX cũng từng bước ứng dụng máy móc chế biến sâu và kết hợp tổ chức tham quan, trải nghiệm tại trang trại, gắn sản xuất nông nghiệp với phát triển du lịch.

Phó Chủ tịch UBND xã Hoành Mô Hoàng Kiên Trung, đánh giá: Các sản phẩm OCOP từ nhung hươu đã góp phần làm phong phú sản phẩm đặc trưng. Xã đã ban hành kế hoạch triển khai Chương trình OCOP giai đoạn 2026-2030, tiếp tục phát huy vai trò chủ thể của HTX, tổ hợp tác và các hộ sản xuất.

Hai mô hình ở xã Bình Liêu và xã Hoành Mô cho thấy, dù lựa chọn sản phẩm, phương thức kinh doanh khác nhau, điểm chung tạo nên hiệu quả là sự chủ động đổi mới tư duy, tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, liên kết các hộ dân và không ngừng nâng cao giá trị sản phẩm.

Chế biến sâu, nâng giá trị sản phẩm bản địa

Nhiều HTX ở Quảng Ninh đang chuyển mạnh từ khai thác, cung cấp nguyên liệu thô sang sơ chế, chế biến sâu, phát triển sản phẩm mang thương hiệu riêng.

Tại xã Quảng La, những diện tích đất đồi từng bỏ trống nay được phủ xanh bởi cây sâm nam của HTX Nông nghiệp Du lịch Khe Liêu. Cách đây 3 năm, HTX đưa những cây giống đầu tiên từ Bắc Ninh về trồng thử nghiệm. Thấy cây sinh trưởng tốt, đơn vị mở rộng diện tích lên hơn 3.000m². Điểm đáng chú ý là HTX không chỉ thu hoạch củ mà còn tận dụng lá sâm nam sấy khô, chế biến thành trà dược liệu, tạo thêm sản phẩm và nguồn thu trong quá trình chăm sóc vùng nguyên liệu.

bqn_tr_20261102-161109.jpg
Giám đốc HTX Nông nghiệp Du lịch Khe Liêu (xã Quảng La) Đinh Văn Đức giới thiệu mô hình trồng cây sâm nam của HTX.

Toàn bộ diện tích được canh tác theo hướng hữu cơ, không dùng phân bón hóa học, thuốc trừ sâu; cỏ được làm thủ công, hệ thống tưới nhỏ giọt tự động được sử dụng vào mùa khô. Mô hình hiện tạo việc làm thường xuyên cho 25 lao động địa phương, thu nhập khoảng 10 triệu đồng/người/tháng. Bà Trần Thị Xuân lao động của HTX cho biết: Tôi làm việc tại HTX được 3 năm, công việc chính chăm sóc cây sâm nam theo quy trình; tôi nhận thấy công việc ở đây rất phù hợp sức khỏe, thu nhập ổn định.

Ông Đinh Văn Đức, Giám đốc HTX Nông nghiệp Du lịch Khe Liêu, cho biết: Sau thời gian trồng thử nghiệm và bước đầu nhận thấy cây sâm nam rất thuận lợi, hiện chúng tôi tiếp tục mở rộng diện tích và định hướng đến chế biến. HTX đang nghiên cứu dự án sử dụng khoảng 2ha đất tại xã Quảng La để xây dựng nhà máy chế biến dược liệu từ sâm, trà hoa vàng và một số cây trồng khác. Khi triển khai dự án sẽ hình thành chuỗi sản xuất từ vùng trồng đến sản phẩm hoàn thiện, thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu cho thị trường.

Cùng khai thác lợi thế tài nguyên rừng, HTX Khai thác và Chế biến mật ong Tiên Yên (xã Tiên Yên) tạo dấu ấn bằng mô hình nuôi ong gắn với bảo vệ môi trường sinh thái. Thành lập năm 2017 với 8 thành viên, đến nay HTX duy trì khoảng 500 đàn ong trên diện tích 27ha rừng, sản lượng bình quân 5.000 lít mật mỗi năm. Sản phẩm mật ong Tiên Yên được công nhận OCOP 3 sao từ năm 2019. Năm 2025, doanh thu đạt khoảng 1,2 tỷ đồng, tạo việc làm cho hàng chục lao động.

bqn_tr_20261102-094649.jpg
Ông Đào Trọng Nghĩa, Giám đốc HTX Khai thác và Chế biến mật ong Tiên Yên (xã Tiên Yên), kiểm tra đàn ong mật tại khu vực nuôi của HTX.

Ông Đào Trọng Nghĩa, Giám đốc HTX, cho biết: Nuôi ong không đòi hỏi nguồn vốn quá lớn, nhưng cần chú trọng kỹ thuật chăm sóc, duy trì đàn ong đủ tuổi khai thác và thường xuyên nâng cao chất lượng sản phẩm. Nghề nuôi ong còn góp phần khai thác hợp lý tài nguyên dưới tán rừng, gắn lợi ích kinh tế với trách nhiệm bảo vệ rừng.

Ở phường An Sinh, HTX Sản xuất và Kinh doanh Huy Hoàng ứng dụng khoa học kỹ thuật vào chế biến sản phẩm từ trà hoa vàng - loại dược liệu quý có nhiều hoạt chất sinh học, phân bố tại Ba Chẽ, Đông Triều, Hoành Bồ, Tiên Yên. HTX đã phát triển các dòng sản phẩm trà hoa vàng mật ong, trà hoa vàng sấy, rượu trà hoa vàng và nước trà hoa vàng, đều đạt OCOP 4 sao. Cùng với các sản phẩm từ dâu tằm, HTX hiện có 9 sản phẩm OCOP đạt từ 3 đến 4 sao, trong đó 6 sản phẩm đạt 4 sao.

Bà Nguyễn Lê Hoàng Anh, Phó Giám đốc HTX Sản xuất và Kinh doanh Huy Hoàng cho biết: Chúng tôi xác định chất lượng vùng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc là yếu tố quan trọng để phát triển bền vững. Thời gian tới, HTX đẩy mạnh liên kết với hộ trồng, từng bước hoàn thiện điều kiện cấp mã số vùng trồng phục vụ định hướng xuất khẩu; đồng thời nghiên cứu phát triển du lịch trải nghiệm tại vùng nguyên liệu.

Theo số liệu Liên minh HTX thành phố, toàn thành phố Quảng Ninh hiện có 120 HTX hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến sản phẩm liên quan đến cây dược liệu. Ông Mạc Đoàn Dũng, Phó Chủ tịch Liên minh HTX thành phố, nhận định: Quảng Ninh có nhiều lợi thế về khí hậu, đất đai, tài nguyên rừng và những cây dược liệu đặc trưng như ba kích, trà hoa vàng. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần hình thành vùng nguyên liệu ổn định, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và phát huy vai trò của HTX trong tổ chức sản xuất dưới tán rừng.

bqn_tl_20260709-135806.jpg
Người lao động HTX Sản xuất và Kinh doanh Huy Hoàng (phường An Sinh) thực hiện công đoạn dán tem, nhãn sản phẩm trà hoa vàng trước khi đưa ra thị trường.

Một định hướng đang được quan tâm là phát triển vùng ba kích tím tại Kỳ Thượng, dự kiến mở rộng từ khoảng 10ha lên 20-25ha vào năm 2027, làm cơ sở xây dựng vùng nguyên liệu tập trung phục vụ chế biến.

Từ cây sâm nam, trà hoa vàng đến mật ong rừng, giá trị nông sản ngày càng được quyết định không chỉ bởi diện tích, sản lượng, mà còn bởi chất lượng, công nghệ chế biến, khả năng truy xuất nguồn gốc và uy tín thương hiệu. Đây là những yếu tố quan trọng để kinh tế tập thể chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững.

Tạo động lực để kinh tế tập thể bứt phá

Theo Liên minh HTX thành phố, hiện toàn thành phố có 1.106 HTX, 3 liên hiệp HTX và 172 tổ hợp tác, tạo việc làm cho hơn 75.000 lao động. Doanh thu bình quân mỗi HTX đạt khoảng 920 triệu đồng/năm, lợi nhuận khoảng 300 triệu đồng. Khu vực kinh tế tập thể đóng góp khoảng 1,2% GRDP, chiếm 40% trong khu vực nông, lâm, thủy sản và 38% tổng số chủ thể tham gia Chương trình OCOP.

Đáng chú ý, tại 21 đơn vị hành chính thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi của thành phố hiện có 284 HTX hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Sự hiện diện của HTX ở những địa bàn còn nhiều khó khăn không chỉ thúc đẩy sản xuất hàng hóa, tạo việc làm, nâng cao thu nhập, mà còn góp phần thay đổi nhận thức, tập quán sản xuất của người dân.

bqn_tr_20260320-143920.jpg
Khu vực nuôi biển của HTX Hướng Dương tại đảo Ông Cụ (phường Cẩm Phả) được đề xuất xây dựng thành Làng HTX nuôi biển hiện đại.

Để tạo nền tảng phát triển trong giai đoạn mới, ngày 24/6/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1128/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình tổng thể về phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2026-2030. Chương trình đặt mục tiêu đến năm 2030, cả nước có khoảng 45.000 HTX với 8 triệu thành viên, 140.000 tổ hợp tác và khoảng 340 liên hiệp HTX; từ 60% HTX trở lên hoạt động loại tốt, khá; trên 5.000 HTX ứng dụng công nghệ cao, truy xuất nguồn gốc và khoảng 50% HTX nông nghiệp liên kết với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị.

Cụ thể hóa định hướng này, ngày 21/8/2026, UBND thành phố Quảng Ninh ban hành Quyết định số 3083/QĐ-UBND về Chương trình phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2026-2030. Liên minh HTX thành phố tiếp tục phát huy vai trò cầu nối thông qua tư vấn, đào tạo, tập huấn kỹ năng quản trị, hỗ trợ xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại và kết nối tiêu thụ sản phẩm. Thành phố định hướng hỗ trợ tới 100% kinh phí đăng ký nhãn hiệu đối với sản phẩm OCOP tiềm năng, phấn đấu đến năm 2030 có 100% sản phẩm OCOP chủ lực và sản phẩm HTX nông nghiệp được đăng ký sở hữu trí tuệ; ít nhất 50% ứng dụng công nghệ số trong quản lý chuỗi sản xuất và tiêu thụ.

Thực tế, chuyển đổi số đang mở ra những phương thức kinh doanh mới cho nhiều HTX. Bên cạnh kênh phân phối truyền thống, các đơn vị đã từng bước đưa sản phẩm lên nền tảng thương mại điện tử, phát triển gian hàng trực tuyến, bán hàng qua mạng xã hội. Nhờ đó, sản phẩm từ vùng cao, biên giới, miền biển tiếp cận được người tiêu dùng ngoài địa phương.

bqn_tr_20261102-150452.jpg
Tập huấn nâng cao năng lực quản trị và ứng dụng chuyển đổi số trong hoạt động sản xuất, kế toán, bán hàng cho các HTX trên địa bàn thành phố.

Tư duy phát triển kinh tế tập thể còn thể hiện qua những ý tưởng liên kết sản xuất quy mô lớn hơn, đáng chú ý là đề xuất xây dựng Làng HTX nuôi biển hiện đại tại khu vực đảo Ông Cụ (thuộc địa bàn phường Cửa Ông và Cẩm Phả). Khu vực này hiện có khoảng 154,5ha mặt nước, 76 hộ nuôi cá lồng bè và 2 HTX. Đề xuất hướng đến tập hợp các hộ nuôi nhỏ lẻ tham gia HTX, dùng chung hạ tầng, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, sản xuất theo quy trình thống nhất. Mục tiêu giai đoạn 2026-2030 là có ít nhất 80% hộ nuôi tham gia HTX và 100% sản phẩm được truy xuất nguồn gốc. Dù mới ở giai đoạn đề xuất, chưa xác định tổng mức đầu tư, mô hình đã thể hiện hướng tiếp cận mới trong tổ chức lại sản xuất, phát huy lợi thế kinh tế biển.

Tuy nhiên, bên cạnh kết quả tích cực, kinh tế tập thể Quảng Ninh vẫn còn không ít khó khăn. Quy mô hoạt động của nhiều HTX còn nhỏ; năng lực quản trị, khả năng huy động vốn và tiếp cận thị trường chưa đồng đều. Một số mô hình thiếu vùng nguyên liệu ổn định, liên kết tiêu thụ chưa chặt chẽ, đầu tư cho công nghệ chế biến, xây dựng thương hiệu và truy xuất nguồn gốc còn hạn chế. Trong khi nhiều HTX điển hình đạt doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm, mức bình quân toàn khu vực mới khoảng 920 triệu đồng/HTX, cho thấy khoảng cách phát triển còn khá lớn. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ nhân rộng mô hình hiệu quả, mà còn nâng cao chất lượng hoạt động thực chất của HTX.

Giai đoạn tới, cùng với hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ, cần chú trọng quy hoạch vùng nguyên liệu phù hợp nhu cầu thị trường, tăng cường liên kết giữa HTX với doanh nghiệp, đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực, hỗ trợ tiếp cận vốn, đất đai và hạ tầng phục vụ chế biến; khuyến khích HTX ứng dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bảo hộ sở hữu trí tuệ.

bqn_tr_20261102-084740.jpg
Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổ chức lớp tập huấn tiếp cận thị trường và liên kết tiêu thụ nông sản cho đội ngũ cán bộ phụ trách khuyến nông cấp xã, thành phố và các HTX tiêu biểu trên địa bàn thành phố, tháng 11/2026.

Quan trọng hơn, mỗi HTX cần chủ động đổi mới tư duy quản trị, lấy hiệu quả kinh tế và lợi ích của thành viên làm thước đo hoạt động; chuyển từ sản xuất những gì sẵn có sang sản xuất theo nhu cầu thị trường, từ liên kết đơn lẻ sang hợp tác theo chuỗi giá trị, từ khai thác nguyên liệu sang nâng cao hàm lượng công nghệ và giá trị sản phẩm.

Những mô hình HTX hiệu quả tại các địa phương, như: Bình Liêu, Hoành Mô, Hoành Bồ, Quảng La, Đông Triều, An Sinh, Đầm Hà… cho thấy sức sống và khả năng thích ứng của kinh tế tập thể trong điều kiện mới. Khi tiềm năng bản địa được đánh thức bằng tư duy kinh tế hiện đại, khi HTX thực sự trở thành cầu nối giữa người sản xuất với thị trường, những lợi thế về đất đai, tài nguyên và sản phẩm truyền thống sẽ được chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững.

Với sự chủ động của các HTX, sự đồng hành của chính quyền và Liên minh HTX thành phố, kinh tế tập thể Quảng Ninh đang đứng trước cơ hội phát triển hiện đại, hiệu quả và bền vững hơn, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân, xây dựng nền kinh tế địa phương năng động, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030.

Dương Trường

Cùng chuyên mục