Mới đây, đình Tràng Y (xã Đại Bình, huyện Đầm Hà) đã được phục dựng trên nền móng cũ. Cùng với đình làng, Lễ hội đình Tràng Y cũng đã được phục dựng nhằm phát huy giá trị của một lễ hội truyền thống đã bị gián đoạn cách đây hơn nửa thế kỷ.
Theo di ngôn của nhiều bậc cao niên, để tưởng nhớ công lao của các vị thành hoàng có công dựng nên vùng đất này, hằng năm nhân dân đều tổ chức lễ hội đình trong 6 ngày, từ 25 đến hết 30 tháng giêng. Xưa kia, Lễ hội đình Tràng Y cũng có các nghi thức rước tế thần, cáo yết, lễ an vị thần. Phần hội có nhiều tiết mục văn nghệ như: Hát nhà tơ, hát - múa cửa đình, múa đội đèn, hát văn tế thần. Trong các buổi tối, trai gái trong làng tụ tập về sân đình hát đúm, hát giao duyên. Cũng từ đó, nhiều đôi trai gái đã thành vợ, thành chồng.
Thông thường diễn trình tổ chức Lễ hội đình Tràng Y xưa kia được thực hiện như sau: Trước khi tổ chức lễ hội, dân làng dọn dẹp gian hậu cung và có một mâm hoa quả dâng thần, báo cáo về việc tổ chức lễ hội. Đêm ngày 24 tháng giêng, nhân dân cùng nhau tổ chức mừng thần. Sáng ngày 25, người dân trong làng đã tập trung tại đình, chuẩn bị cờ quạt, mâm cỗ để mang ra miếu Giếng rước thần về đình. Đi đầu đoàn rước là đội cầm cờ, tiếp đến là đội trống, đội bát biểu, một đội khiêng ngai, một đoàn khiêng mâm lễ vật, chủ tế nam, bốn bồi tế, một đội gồm tám ông cai đám và cuối cùng là bà con nhân dân trong làng.
Trước khi rước thần người ta phải làm lễ tế tại miếu Giếng, hoá vàng và gieo đài âm dương sau đó mới rước thần về đình làm lễ an vị. Lễ tế được thực hiện ngay sau lễ an vị do một chủ tế, 2 ông mo, 2 nội tán, 2 thông xướng, 2 phân hiến, 4 bồi tế thực hiện. Chúc văn đọc trong lễ tế chính hàng năm đều do chủ tế soạn. Sau lễ tế, chúc văn được giữ lại cho đến khi kết thúc lễ hội, mới được đem hoá đi. Riêng ban nhạc phục vụ tế bao gồm: Trống, chiêng, thanh la do những nhạc công mặc áo lương đen, quần trắng, đội khăn xếp màu đen thực hiện.
Sau khi lễ tế kết thúc, đội nhà tơ vào múa dâng hương, múa dâng hoa và múa đèn. Buổi tối ngày 25, sau khi lễ tế kết thúc người ta tổ chức hát nhà tơ và hát đối giao duyên ở bên ngoài cửa đình. Đến ngày 26 thì tổ chức các trò chơi dân gian truyền thống và tiếp tục hát nhà tơ, hát đối giao duyên.
Trong 3 ngày 27, 28, 29 tháng giêng, mỗi thôn lại tổ chức lễ cúng riêng và tối thì hát nhà tơ. Trong những ngày đó, các ông cai đám sẽ thi nấu cỗ ngon và trình bày đẹp. Các ông được chọn là cai đám phải có gia đình đầy đủ, đạo đức tốt và có chức sắc trong làng và không được cắt tóc trong vòng một năm bắt đầu từ lúc nuôi ông voi (lợn to để hiến tế) cho đến khi rước ông voi lên đình để tế thần. Sau khi thi xong, mâm lễ được khiêng về làng để thụ lộc.
Kết thúc lễ hội vào ngày 30 tháng giêng, người dân còn gọi đây là lễ tống thần. Lễ vật để tống thần gồm: Xôi, rượu, cá gỏi, lợn, gà. Thầy chủ tế lên đọc văn tế tống thần là lúc giã hội đình Tràng Y.
Lễ hội đình Tràng Y truyền thống không rõ có từ bao giờ, chỉ biết được tổ chức lần cuối vào năm 1954. Đến đầu năm 2016, sau 62 năm, lễ hội mới được Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND huyện Đầm Hà tổ chức phục dựng. Tuy nhiên, thay vì kéo dài đến 6 ngày như trước đây, lễ hội phục dựng chỉ diễn ra trong 2 ngày (25 và 26 tháng Giêng, tức ngày 3 và 4-3). Cụ Dương Ngọc Văn cho biết, cụ vô cùng phấn khởi khi biết đình làng đã được phục dựng, đáp ứng lòng mong mỏi của bà con từ nửa thế kỷ nay. Cụ bảo hơn nửa thế kỷ trước khi cụ còn trẻ đã nhiều lần được xem hội. Sau đó hội làng không còn những người như cụ phải mong ngóng suốt nửa thế kỷ.
Lễ hội đình Tràng Y năm nay gồm các nghi thức cáo yết, tế thần, rước thành hoàng làng, rước cỗ chay, cỗ mặn, lễ an vị thành hoàng, lễ nhập tịch thành hoàng, lễ cáo trạng khuyến học, khuyến tài. Phần hội có các trò chơi dân gian truyền thống như: Cờ người, đẩy gậy, kéo co, chọi gà và các chương trình văn nghệ như: Hát nhà tơ, hát - múa cửa đình, hát giao duyên, múa bông. Cụ Phạm Văn Lê, thầy cúng trong lễ tế đình Tràng Y kể: “Ngày xưa cha ông tôi đã từng làm thầy cúng mỗi khi hội đình. Nay đình được dựng lại, tôi cũng lại được dân làng tin tưởng cho kế nghiệp cha ông làm chủ tế. Tôi rất vui mừng, hạnh phúc. Ước gì mình còn trẻ để đi hát và tham gia các trò chơi như xưa”.
Phục dựng Lễ hội đình Tràng Y là việc làm mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, góp phần khơi dậy ý thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá quý báu của cư dân người Việt đi khai hoang mở đất và giữ đất. Hy vọng, sau khi phục dựng, Lễ hội đình Tràng Y sẽ được duy trì và phát huy giá trị, tạo ra một sản phẩm lễ hội độc đáo, phục vụ phát triển du lịch ở huyện Đầm Hà.
Huỳnh Đăng
