Qua những tháng hè sôi động, khi những chuyến tàu chở khách ra đảo thưa dần, Cô Tô trở lại với nhịp sống bình yên thường nhật. Nhưng mùa du lịch khép lại không có nghĩa nhịp sản xuất trên đảo ngừng nghỉ. Từ những chuyến tàu đánh bắt trở về, người dân lại tất bật lựa chọn, sơ chế, phơi sấy, bảo quản hải sản, chủ động nguồn hàng phục vụ thị trường Tết và chuẩn bị cho mùa du lịch hè 2027. Sau mùa đón khách là một mùa lao động khác, lặng lẽ nhưng chứa đựng sự chủ động của người dân đảo trong việc sống và làm kinh tế từ biển.
Sau mùa đón khách du lịch là mùa của biển
Những ngày này, Cô Tô đã khác hẳn với không khí cao điểm du lịch mùa hè. Không còn cảnh những chuyến tàu liên tục đưa hàng nghìn lượt du khách ra đảo mỗi ngày; những tuyến đường, nhà hàng, cơ sở lưu trú cũng bớt hối hả. Nhịp sống của người dân dần trở lại bình thường. Nhưng nếu đi sâu vào các khu dân cư, xuống bến cá hay ghé những gia đình gắn bó lâu năm với nghề biển, vẫn có thể cảm nhận một nhịp lao động riêng. Người ra khơi, người đón tàu, người phân loại hải sản. Trong các gia đình, những mẻ nguyên liệu tươi được làm sạch, sơ chế để phơi, sấy, bảo quản.
Với nhiều hộ dân Cô Tô, đây chính là thời điểm chuyển từ mùa làm du lịch sang mùa chuẩn bị hàng hóa. Nguồn hải sản được khai thác, thu mua từng ngày, lựa chọn những sản phẩm phù hợp để chế biến, tích trữ, trước mắt phục vụ nhu cầu dịp cuối năm và Tết Nguyên đán; xa hơn là chủ động nguồn hàng khi mùa du lịch hè 2027 bắt đầu.
Chị Nguyễn Thị Hải Bắc - một trong những hộ gia đình có nhiều kinh nghiệm chế biến thủy sản tại đặc khu Cô Tô. Với chị, thời điểm này trong năm được coi là thời điểm vàng để sơ chế, tích trữ nguồn hàng từ những loại hải sản tươi mà người dân Cô Tô đánh bắt được. Nếu thời tiết thuận lợi, mỗi ngày gia đình chị thu mua đến cả tấn hải sản tươi để sơ chế, sấy khô thành những mặt hàng có thể bảo quản đến cả vài tháng.
Chị Bắc chia sẻ: Mùa hè, gia đình chủ yếu tập trung phục vụ khách du lịch. Khi khách bắt đầu giảm, chúng tôi có thời gian quay lại với công việc khai thác, chế biến hải sản. Hàng làm thời điểm này được lựa chọn kỹ, chế biến và bảo quản dần. Hàng làm ra đến đâu được tiêu thụ hết đến đấy cũng như chủ động được nguồn hàng cho Tết và mùa du lịch năm sau.
Đằng sau câu chuyện “tích hàng” ấy là một chuỗi lao động bắt đầu từ biển. Mỗi chuyến tàu trở về, hải sản được đưa lên bờ và nhanh chóng phân loại. Phần dành cho tiêu thụ tươi được đưa ngay ra thị trường; những loại hải sản phù hợp với chế biến khô được lựa chọn riêng. Với người có kinh nghiệm, chất lượng của sản phẩm cuối cùng trước hết phụ thuộc vào độ tươi của nguyên liệu. Bởi vậy, nhiều hộ chú trọng lấy nguyên liệu ngay từ những chuyến tàu khai thác trên vùng biển địa phương, sơ chế sớm sau khi đưa lên bờ. Cá, mực và các loại hải sản khác, tùy đặc tính từng sản phẩm, được làm sạch, phân loại rồi đưa vào phơi, sấy hoặc chế biến theo phương thức phù hợp.
Theo nhiều ngư dân khai thác thủy sản trên địa bàn đặc khu Cô Tô, muốn hải sản khô ngon thì quan trọng nhất vẫn là nguyên liệu. Hải sản sau khi đánh bắt phải được bảo quản tốt, đưa về bờ còn tươi và sơ chế sớm. Người làm lâu năm nhìn nguyên liệu là biết mẻ nào có thể làm hàng ngon.
Chính sự gắn kết giữa khai thác và chế biến tạo nên một vòng tuần hoàn kinh tế khá đặc trưng của cư dân đảo Cô Tô. Biển cung cấp nguyên liệu, người dân làm tăng giá trị sản phẩm, còn du lịch và thị trường trong đất liền mở rộng đầu ra.
Giữ hương vị biển cho mùa khách mới
Nếu trước đây nhiều loại hải sản chủ yếu được bán tươi ngay sau khi khai thác, thì việc chế biến thành sản phẩm có thể bảo quản dài ngày đang mở ra cách thức chủ động hơn cho các hộ dân. Một con cá hay một mẻ mực nếu chỉ tiêu thụ tươi sẽ phụ thuộc khá lớn vào thời điểm khai thác và sức mua trong ngày. Khi được sơ chế, phơi sấy, đóng gói và bảo quản đúng cách, thời gian tiêu thụ được kéo dài. Người sản xuất không phải đưa toàn bộ sản lượng ra thị trường cùng lúc mà có thể chủ động chuẩn bị cho những thời điểm nhu cầu tăng cao. Tết là một trong những thời điểm như vậy.
Đây cũng là lý do sau mùa du lịch, nhiều hộ bắt đầu tính toán nguồn nguyên liệu, lựa chọn mặt hàng và chuẩn bị lượng hàng phù hợp. Việc dự trữ không đơn thuần là làm càng nhiều càng tốt. Kinh nghiệm từ những mùa trước, nhu cầu của khách hàng, khả năng bảo quản và giá nguyên liệu đều phải được cân nhắc.
Bà Nguyễn Thị Lan, hộ chế biến, kinh doanh hải sản thôn Đồng Tiến, đặc khu Cô Tô, chia sẻ: Chúng tôi không làm ồ ạt mà căn cứ sức mua từng loại hàng. Loại nào khách đặt nhiều dịp Tết, loại nào du khách thường mua về làm quà thì chủ động chuẩn bị. Quan trọng nhất vẫn phải bảo đảm chất lượng, bởi khách đã tin sản phẩm của Cô Tô thì mình phải giữ được uy tín.
Câu chuyện ấy cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong tư duy làm kinh tế của người dân. Từ sản xuất dựa chủ yếu vào những gì biển cho trong từng thời điểm, các hộ đang dần tính toán nhiều hơn đến nhu cầu thị trường. Đặc biệt, mùa du lịch hè năm sau không còn là câu chuyện chờ đến tháng 4, tháng 5 mới bắt đầu chuẩn bị. Nguồn hàng phục vụ khách đã được tạo dựng từ nhiều tháng trước.
Điều này càng có ý nghĩa với các sản phẩm hải sản khô. Với nhiều du khách, sau chuyến đi Cô Tô, ngoài những bức ảnh hay trải nghiệm về biển đảo, những món quà mang hương vị biển cũng là một cách lưu giữ ký ức về điểm đến. Vì vậy, chất lượng một gói hải sản tưởng như nhỏ bé lại góp phần tạo nên ấn tượng của du khách đối với du lịch địa phương.
Từ góc độ kinh tế, chế biến còn giúp nâng giá trị của nguồn lợi từ biển. Thay vì chỉ khai thác rồi bán nguyên liệu, chuỗi giá trị có thể được kéo dài từ đánh bắt - thu mua - sơ chế - chế biến - bảo quản - đóng gói - tiêu thụ. Mỗi công đoạn được thực hiện ngay tại địa phương đồng nghĩa với một phần giá trị được giữ lại cho cư dân đảo. Quan trọng hơn, đó là cách tạo thêm việc làm và thu nhập trong khoảng thời gian giữa hai mùa du lịch.
Câu chuyện người dân chủ động chuẩn bị hải sản cho Tết và mùa hè 2027 cũng gợi mở một vấn đề lớn hơn đối với Cô Tô, đó là làm thế nào để kinh tế của người dân không quá phụ thuộc vào vài tháng cao điểm du lịch. Mùa hè, du lịch tạo ra một thị trường lớn cho vận tải, lưu trú, ăn uống, thương mại và nhiều dịch vụ khác. Nhưng khi khách giảm, nhu cầu dịch vụ cũng giảm theo. Trong điều kiện đó, lợi thế biển và nghề biển chính là một trong những nền tảng để người dân duy trì sinh kế quanh năm.
Thay vì tách biệt giữa làm du lịch và làm nghề biển, hai lĩnh vực hoàn toàn có thể bổ trợ cho nhau. Biển cung cấp nguồn nguyên liệu đặc trưng. Người dân bằng kinh nghiệm và kỹ năng chế biến tạo thành sản phẩm. Du lịch mở rộng thị trường, đưa sản phẩm đến với du khách từ nhiều vùng miền. Khi du khách trở về đất liền, nếu sản phẩm có chất lượng, bao bì thuận tiện và giữ được uy tín, thị trường ấy còn có thể tiếp tục thông qua các kênh bán hàng trực tuyến.
Theo ước tính, mỗi năm vào mùa "thấp điểm" du lịch, người dân trên địa bàn Cô Tô sơ chế, sấy khô, cấp đông được hàng trăm tấn thủy hải sản các loại. Các loại mặt hàng này cơ bản sản xuất đến đâu đều được bao tiêu ra thị trường, số còn lại được các cơ sở cấp đông, trích trữ chờ dịp Tết và mùa du lịch hè năm sau. Doanh thu mang lại cho mỗi cơ sở thu mua, sơ chế thuỷ sản vào mùa này từ 100-500 triệu đồng.
Ông Nguyễn Danh Hà, Chủ tịch UBND đặc khu Cô Tô, cho biết: Địa phương xác định kinh tế biển và du lịch có mối quan hệ bổ trợ trực tiếp. Cùng với khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản, địa phương sẽ khuyến khích người dân nâng cao chất lượng chế biến, xây dựng sản phẩm đặc trưng, bảo đảm an toàn thực phẩm, từng bước mở rộng thị trường. Qua đó vừa nâng giá trị hải sản địa phương, vừa tạo thêm sinh kế ổn định cho người dân ngoài mùa du lịch.
Cùng với hỗ trợ sản xuất và tiêu thụ, một yêu cầu không thể tách rời là bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Hiện nay, Quảng Ninh đã thành lập Khu bảo tồn biển Cô Tô - Đảo Trần (Quyết định số 4508/QĐ-UBND ngày 27/11/2025 của UBND thành phố) nhằm bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển kinh tế biển xanh, tạo nền tảng chiến lược để chuyển dịch sang mô hình kinh tế biển thân thiện với môi trường, gắn liền với định hướng không rác thải nhựa và loại bỏ các dự án có nguy cơ ô nhiễm.
Chiều xuống, bến tàu bớt ồn ào, những con đường dẫn về các bãi biển cũng thưa người hơn. Nhưng trong những gia đình làm nghề biển, công việc vẫn tiếp diễn. Một mẻ hải sản được sơ chế hôm nay, một túi hàng được đóng gói ngày mai, từng chút một trở thành nguồn hàng dành cho những tháng cuối năm và mùa khách mới. Cô Tô sau mùa du lịch vì thế không hề “ngủ đông”. Nhịp sống chỉ chuyển từ sự náo nhiệt của những ngày đón khách sang sự cần mẫn của những người bám biển, làm nghề. Từ những chuyến tàu đánh bắt trở về đến những mẻ hải sản được chế biến, bảo quản, người dân đang âm thầm chuẩn bị cho Tết, cho mùa hè 2027 và xa hơn là một sinh kế bền vững hơn trên đảo.
