Nhà Công sứ tỉnh Quảng Yên (hay còn gọi là dinh tỉnh trưởng), hiện nay là trụ sở làm việc UBND huyện Yên Hưng. Tháng 3 năm 1883, thực dân Pháp đánh chiếm thành tỉnh Quảng Yên của nhà Nguyễn.
Sau đó cho xây dựng một loạt các công trình phục vụ cho bộ máy cai trị tỉnh Quảng Yên suốt từ Móng Cái tới Đông Triều - Thuỷ Nguyên, đó là các trại lính, đồn bốt, nhà tù, các công sở làm việc, trong đó có nhà Công sứ, nhân dân quen gọi là dinh tỉnh trưởng Quảng Yên.
Đến nay chưa tìm thấy hồ sơ thiết kế và xây dựng nhà Công sứ Quảng Yên. Theo một tài liệu năm 1888 của Pháp về việc xây chỗ ở cho viên Phó sứ Quảng Yên (nhà Công sứ Quảng Yên vừa là nơi ở, là nơi việc của viên Phó sứ). Như vậy nhà Công sứ Quảng Yên được xây dựng vào khoảng năm 1888 - 1890. Đến nay ngôi nhà và khuôn viên đã có khoảng 110 năm tuổi.
Nhà Công sứ Quảng Yên trước đây, nay là trụ sở UBND huyện Yên Hưng.
Lịch sử Đảng bộ huyện Yên Hưng có ghi: "Ngày 10 tháng 7 năm 1945, hội nghị liên tịch của ban lãnh đạo Việt Minh Quảng Yên với ban chỉ huy Chiến khu Đông Triều đã họp ở Quảng Yên bàn kế hoạch phát động khởi nghĩa. Sau đó tình hình chính trị ở Quảng Yên diễn ra phức tạp. Quân phát xít Nhật rút khỏi Quảng Yên về Hải Phòng. Lợi dụng sự hoảng sợ của chính quyền bù nhìn ở Quảng Yên, ngày 20 tháng 7 năm 1945 bọn phản động Đại Việt ở Hải Phòng kéo về ép Tỉnh trưởng Quảng Yên và Huyện trưởng Yên Hưng bàn giao chính quyền cho chúng. Trước tình hình đó, thấm nhuần quan điểm chỉ đạo của Đảng và Bác Hồ, thời cơ chín muồi ở Quảng Yên, quân cách mạng ở chiến khu Đệ tứ Đông Triều do đồng chí Nguyễn Bình chỉ huy và quân cách mạng Yên Hưng đã đánh thẳng vào nhà Công sứ, bắt giữ bọn Đại Việt, quản chế tại chỗ tỉnh trưởng tỉnh Quảng Yên. Toàn bộ thị xã Quảng Yên và huyện Yên Hưng được giải phóng. Thị xã tỉnh lỵ Quảng Yên và huyện Yên Hưng là địa phương đầu tiên trong cả nước được giải phóng. Để phối hợp với phong trào khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước, Ban chỉ đạo Việt Minh chưa thành lập chính quyền cách mạng mà vẫn giữ lại viên tỉnh trưởng điều hành công việc dưới sự chỉ đạo và giám sát của Việt Minh. Một tháng sau, ngày 24 tháng 8 năm 1945 Ủy ban Nhân sựn cách mạng lâm thời tỉnh Quảng Yên mới được thành lập...". Như vậy nhà Công sứ hay dinh tỉnh trưởng tỉnh Quảng Yên là di tích cách mạng quý báu của tỉnh và của đất nước, cụ thể là di tích lưu niệm và chứng kiến sự kiện thị xã tỉnh lỵ đầu tiên của đất nước được giải phóng trong Cách mạng tháng Tám vĩ đại của dân tộc ta dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Nhà Công sứ Quảng Yên đến nay đã có gần 110 năm tuổi. Đây là một di tích tiêu biểu của thị xã tỉnh lỵ tỉnh Quảng Yên. Về kiến trúc, đây là một công trình đẹp, dáng dấp bên ngoài như phủ toàn quyền ở Hà Nội thu nhỏ. Toà nhà mang phong cách kiến trúc Pháp phương Tây, nhưng vẫn có hồn vía Việt qua các ô cửa sổ, sân vườn và vị trí phong thuỷ phương đông của toà nhà. Do vậy, về một mặt nào đó, nhà Công sứ Quảng Yên còn là di tích kiến trúc nghệ thuật...
Huyện Yên Hưng đang có kế hoạch tu bổ lại trụ sở làm việc của Uỷ ban nhân dân huyện trên lộ trình tái lập và nâng cấp thị xã Quảng Yên. Lãnh đạo huyện rất quan tâm tới các phương án vừa đáp ứng được nơi làm việc trước mắt, vừa phải bảo tồn được di tích nhà Công sứ Quảng Yên. Dài hơi hơn, Thường trực Huyện uỷ đã có văn bản chỉ đạo UBND huyện "thành lập tổ khảo sát quy hoạch khu hành chính của huyện sau năm 2025".
Trao đổi với chúng tôi về quan điểm và phương án bảo tồn di tích nhà Công sứ Quảng Yên, Tiến sỹ Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục di sản Văn hoá, đồng tình với huyện về sự nhận diện các giá trị của di tích nhà Công sứ như nêu trên. Ông nhấn mạnh: "Cần phải ứng xử với di tích nhà Công sứ như ứng xử với di tích cách mạng và di tích kiến trúc nghệ thuật. Do vậy cần giữ nguyên trạng toà nhà; nghiên cứu gia cố các phần xung yếu, chỉnh sửa các phần đã biến dạng do các đợt tu sửa trước; bảo tồn không gian sân vườn cảnh quan toà nhà; các công trình mới xây dựng trong khuôn viên cần tính tới sự hài hoà của không gian khu di tích. Sao cho vừa bảo tồn được di tích, vừa phục vụ được hoạt động hành chính của huyện trong thời gian chuẩn bị cho quy hoạch và xây dựng khu hành chính mới".
