Theo số liệu thống kê của cơ quan chuyên môn, hiện trên địa bàn huyện Yên Hưng còn ít nhất vài chục đến hàng trăm ngôi nhà do người Pháp xây dựng hoặc do người Việt xây dựng mô phỏng kiến trúc Pháp; trong đó chủ yếu tập trung ở thị trấn Quảng Yên.
Qua quá trình chuyển đổi, sử dụng, nhiều ngôi nhà đã bị chỉnh sửa, tuy nhiên những yếu tố kiến trúc Pháp đặc sắc thì vẫn được nhận ra. Ngày nay đến các khu phố chính của Quảng Yên, như phố Hoàng Hoa Thám, Trần Nhật Duật, Ngô Quyền v.v... trong không gian kiến trúc phong phú thì những ngôi nhà kiểu Pháp luôn mang nét đẹp riêng, không lẫn vào đâu được.
Trụ sở UBND huyện Yên Hưng, một công trình kiến trúc Pháp đẹp ở thị trấn Quảng Yên.
Ngôi nhà số 41, đường Hoàng Hoa Thám của cụ Bùi Ký Viết (nay thuộc sở hữu của ông Trần Đình Hợi) được cho là đã trên 100 tuổi. Trên các song sắt ở cánh cửa lớn của ngôi nhà vẫn còn những chữ B.K.V. (viết tắt tên của cụ Bùi Ký Viết). Anh Nguyễn Văn Hải, sinh viên năm cuối Trường đại học Kiến trúc Hà Nội, đã từng tham gia cuộc khảo sát kiến trúc ở Quảng Yên giải thích, nét đặc sắc của ngôi nhà này là sự kết hợp hài hoà uyển chuyển, duyên dáng của nghệ thuật thiết kế nội thất, được sử dụng nhiều trong kiến trúc phương Tây nói chung, kiến trúc Pháp nói riêng. Cùng mang đặc điểm kiến trúc nổi bật trên còn có dãy nhà số 61, 63, 65 đường Hoàng Hoa Thám; trên xà gồ gỗ đầu cánh cửa cũng có hoa văn thép hình chữ N và T khéo léo uốn lồng vào nhau. Đây chính là dấu hiệu chỉ tên nhà, bởi trước đây dãy nhà này là một nhà thương nhỏ của người Pháp. Ở ngôi nhà số 78 Ngô Quyền thì các chi tiết trang trí trên lan can lại được bố trí chạy dài suốt mặt nhà. Cùng ở con phố Hoàng Hoa Thám, tại ngôi nhà số 43 còn lại dấu tích của lò sưởi, một chi tiết kiến trúc của xứ lạnh phương Tây. Chủ nhà, bà Nguyễn Thị Nghi, cho biết lối kiến trúc của ngôi nhà khiến cho mùa hè thì mát mà mùa đông lại ấm.
Ngôi nhà số 36 Ngô Quyền, thời Pháp thuộc là bưu điện, nay là chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện, cũng là một công trình kiến trúc Pháp đẹp. Trên gác hai có 6 vòm cuốn gạch, phía trên có trang trí đắp nổi thường thấy trong các mẫu thiết kế kiến trúc cổ điển. Dưới các cuốn vòm có các hàng lan can hình đồng tiền xu hoặc trổ lỗ dọc.
| Qua quá trình chuyển đổi, sử dụng, nhiều ngôi nhà đã bị chỉnh sửa, tuy nhiên những yếu tố kiến trúc Pháp dặc sắc thì vẫn được nhận ra. |
Ngôi nhà số 5, phố Trần Nhật Duật của anh Nguyễn Đức Toàn hiện nay, cũng chính là trụ sở của hãng dịch vụ vận tải thuỷ Hàng Du nổi tiếng đầu thế kỷ 20 ở Quảng Yên, được coi là còn giữ lại nhiều chi tiết kiến trúc Pháp nhất. Đây là biệt thự 1 tầng, có bố cục đối xứng, khuôn viên rộng, nền nhà cao. Theo chủ nhà, trước đây có 9 bậc dẫn lên thềm, trong quá trình đắp cao sân đến nay chỉ còn 1 bậc. Tiền sảnh của ngôi nhà giống như hành lang đệm trước khi vào phòng khách. Phòng khách không quá rộng song thiết kế nội thất rất thoáng với 3 cửa cuốn vòm ngăn với các buồng bên. Các cửa cuốn ở đây đều có khoá vòm và cột đỡ mô phỏng kiến trúc Hy Lạp cổ đại một cách sơ lược nhưng xinh xắn, dưới đó là hàng lan can gạch có lỗ, biểu hiện phổ biến của lối kiến trúc phục hưng Ý và các nước phương Tây. Ngoài ra ngôi nhà còn có chi tiết thú vị như trên sảnh gỗ có những con sơn gỗ khá đẹp kiểu dân gian Pháp, sảnh gỗ lợp ngói cùng 2 lan can bó bậc cong như 2 cái râu xoè ra. Những người am hiểu về kiến trúc xây dựng đều khẳng định đây là một yếu tố kiến trúc Ba rốc xuất hiện từ cuối thế kỷ 16 ở các nước phương Tây. Giống ngôi nhà số 43 Hoàng Hoa Thám, toà biệt thự Hàng Du này cũng có lò sưởi. Chính chi tiết lò sưởi cùng với nội thất mô phỏng kiến trúc cổ điển phương Tây đã tạo nên một không gian rất điển hình của biệt thự Pháp cho ngôi nhà.
Ngoài những ngôi nhà kể trên, Quảng Yên còn nhiều những công trình kiến trúc Pháp đẹp khác, trong đó có cả những công trình đang được trưng dụng làm trụ sở hành chính của huyện. Tiêu biểu như Trung tâm văn hoá huyện ở phố Trần Hưng Đạo, trụ sở tiếp dân huyện (33 Ngô Quyền), Trung tâm Phát triển quỹ đất (41 Ngô Quyền), trụ sở UBND huyện, trụ sở Công an huyện, các ngôi nhà số 78, 42 Ngô Quyền, nhà số 12,14, 16 Trần Khánh Dư, nhà số 42 Lê Lợi, ngôi nhà Triệu Phương trên phố Trần Hưng Đạo...
Mặc dù những người thợ xây dựng từ hàng trăm năm trước đã cố tình khai thác triệt để những nét đẹp kiến trúc Pháp để xây dựng lên những công trình Pháp hiện đại, song các công trình này vẫn không thiếu những chi tiết trang trí thuần Việt. Đó là xu thế giao thoa tất yếu giữa 2 nền văn hoá Việt - Pháp. Trên những công trình theo kiến trúc Pháp còn lại ở Quảng Yên, vẫn nhận thấy những hoa văn đắp hình mây cách điệu kiểu kiến trúc Việt ở 2 hồi nhà của 2 cánh phải và trái ngôi nhà Trung tâm văn hoá huyện ở phố Trần Hưng Đạo; hay đoạn tường trán đắp hoa văn trang trí uốn lượn trên nóc sảnh ngôi nhà Triệu Phương (cùng ở trên con phố này). Ngoài ra những chi tiết nguyên liệu gạch gốm hoa chanh được sử dụng trên các viên gạch hoa trang trí các cửa cuốn ở ngôi nhà trụ sở UBND huyện hiện nay cũng là một yếu tố thuần Việt. Loại gạch gốm hoa chanh vốn là loại gạch trang trí đặc sắc cổ điển Việt Nam.
Ý thức được nét đẹp kiến trúc và sự độc đáo và giá trị di sản của những công trình Pháp trên địa bàn, những năm gần đây huyện Yên Hưng rất quan tâm bảo vệ, tôn tạo, gìn giữ. Tuy nhiên, với những công trình đã qua hàng trăm năm tuổi và những ngôi nhà đang thuộc sở hữu của người dân thì thực tế không tránh khỏi nguy cơ bị xuống cấp. Bởi vậy hơn lúc nào hết cần những sự đầu tư thích đáng và chiến lược bảo vệ tổng thể để đạt được hiệu quả cao hơn...
