Thái miếu của vương triều Trần

Đền Thái được coi là Thái miếu của vương triều Trần, thờ Tam Thánh tổ Trần triều là: Thái tổ Trần Thừa (cha vua Trần Thái Tông, được vua tôn lên làm Thượng hoàng, khi mất được tôn là Thái tổ), vua Trần Thái Tông và vua Trần Thánh Tông. Trải qua thời gian dài bị thiên nhiên hủy hoại, tàn phá, đền chỉ còn là phế tích.

Vào thời Nguyễn, khi người Hoa đến cư trú và thành lập làng Đốc Trại, họ đã xây dựng tại khu vực của đền Thái một ngôi đình, gọi là đình Đốc Trại, từ đó khu đồi được gọi là đồi Đình. Tài liệu Thần tích thần sắc và sắc phong của đình Đốc Trại cho biết: Thành hoàng làng Đốc Trại là 8 vị vua Trần, trong đó 7 vị có bài vị đặt tại đền, riêng vua Trần Nhân Tông được thờ tại chùa Ngọa Vân, cũng là đất của làng, nên mặc dù có sắc phong nhưng không thờ tại đình. Khu di tích đền Thái trên đồi Đình hiện nay nằm trong khu vườn trồng vải thiều của một hộ dân, cách lăng vua Trần Hiến Tông khoảng 200m về phía đông, cách lăng vua Trần Anh Tông khoảng 500m về phía nam, cùng trong xã An Sinh, nơi quê gốc nhà Trần trước khi về Nam Định. Trải qua thời gian dài bị thiên nhiên và chiến tranh huỷ hoại, tàn phá, đền chỉ còn là phế tích. Năm 1993, nhân dân trong vùng xây dựng lại ngôi đền nhỏ như ngày nay để thờ phụng. Trong đền đặt bài vị thờ và đặt tên chữ là "Đại Vương đền", nhân dân thường gọi là đền Thái. Đó là sự thể hiện lòng tôn kính và là sự tri ân của người dân địa phương đối với các vua Trần. Từ điều đó cho thấy đền Thái có sức ảnh hưởng lớn tới cuộc sống của người dân địa phương và việc tôn tạo, bảo tồn các di sản nói chung, di sản của nhà Trần trên đất Đông Triều, trải qua suốt các triều đại phong kiến và đến ngày nay, luôn được chú trọng; tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cùng các vua Trần rất được người dân quan tâm trong đời sống xã hội.

Khai quật khảo cổ gần đây tại khu vực đến Thái đã làm xuất lộ một tổ hợp 33 công trình kiến trúc thuộc nhiều giai đoạn xây dựng khác nhau, như: Hệ thống nền móng nhà, sân vườn, bồn hoa và đường đi, các dấu vết kiến trúc của thời Trần và thời Nguyễn. Các di vật thu được chủ yếu khi khai quật khu di tích đền Thái là vật liệu kiến trúc: Gạch, ngói và các loại đồ gốm men, đồ sành và đồ đất nung. Vật liệu kiến trúc gồm có các loại ngói cánh sen, ngói mũi lá, các loại gạch hình chữ nhật, đầu đao cùng hệ thống tảng kê chân cột. Riêng đồ gốm men được tìm thấy không nhiều, chủ yếu là đồ gốm men thời Trần, đặc biệt trong số đó đã tìm thấy 1 chậu gốm hoa nâu kích thước rất lớn có trang trí 8 con rồng có hình dáng chắc khỏe và nhiều hoa văn đẹp khác, cho thấy tính chất quan trọng của di tích đền Thái trong hệ thống các di tích đền miếu lăng mộ nhà Trần ở Đông Triều. Ban Quản lý các di tích trọng điểm tỉnh và Viện Khảo cổ học đánh giá đền Thái là khu đền có quy mô rất rộng.

Đền Thái do nhân dân địa phương xây dựng năm 1993.

Không chỉ về cảnh quan thiên nhiên mà về giá trị văn hoá và lịch sử, hiếm có một di sản nào được như khu di tích lịch sử nhà Trần ở Đông Triều, với sự tồn tại, gắn kết và phát triển trải dài liên tục qua nhiều triều đại phong kiến. Điều này đã được các nhà khảo cổ, các nhà khoa học chứng minh qua những khám phá khảo cổ học và nghiên cứu khoa học trong những năm qua. Vì vậy, đền Thái - Thái miếu của vương triều Trần, cần được phục dựng lại thật khoa học, mang nét riêng của vùng đất quê gốc nhà Trần, để di tích có được một tầm cao mới, đúng với giá trị văn hoá đã có trong lịch sử. Đề án quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích lịch sử nhà Trần ở Đông Triều hiện đang thực hiện theo phương châm ấy. Đền Thái sẽ là một trong số những di tích được bảo tồn, tôn tạo ngay trong 5 năm tới này.