Có thể nói công tác tôn tạo, phục hồi di tích trên địa bàn tỉnh trong thời gian qua đã được toàn xã hội quan tâm, vào cuộc một cách tích cực. Chỉ trong thời gian ngắn, hàng loạt các công trình đình chùa, đền tháp, lễ hội được phục dựng.
Có thể kể ra một số di sản văn hoá tiêu biểu đã được đầu tư như chùa Yên Tử (Uông Bí), đền Xã Tắc (Móng Cái), đền thờ liệt sĩ Vũng Đục (Cẩm Phả), chùa Xuân Lan, Yên Thọ (Móng Cái), chùa Yên Đông (Yên Hưng), lễ hội Xuống Đồng (Yên Hưng) lễ hội Đại Phan (Vân Đồn)... Mỗi công trình đều có giá trị từ vài tỷ đến vài chục tỷ đồng. Ngay như những địa phương trước đây ít có điều kiện đầu tư cho di tích, thì hiện cũng đã được quan tâm phục dựng những công trình lớn. Điển hình như đình Làng Dạ (Ba Chẽ) có tổng mức đầu tư trên 5 tỷ đồng. Lễ hội đình Đầm Hà trên 1 tỷ đồng. Đình Lục Nà (Bình Liêu) trên 8 tỷ đồng... Chùa Yên Tử trong những năm gần đây giống như một công trường xây dựng. Mỗi năm nơi đây mọc lên vài công trình mới. Từ chùa Đồng độc đáo, điểm nhấn của mùa hội 2007, 2008, đến dự án hệ thống điện chiếu sáng có tổng mức đầu tư giai đoạn 1 trên 50 tỷ đồng. Rồi dự án dựng tượng Trần Nhân Tông tại khu vực An Kỳ Sinh có trị giá trên dưới 100 tỷ đồng, được khởi công từ năm 2008, đến nay vẫn đang thực hiện...
Qua khai quật khảo cổ học chùa Quỳnh Lâm, các nhà khoa học đã xác định quy mô, vị trí của ngôi chùa này trong quá khứ có nhiều điểm khác biệt so với hiện tại.
Thế nhưng theo giới chuyên môn, số lượng nhiều, quy mô lớn chưa hẳn đã khẳng định giá trị di sản. Ông Ngô Trung Hoà, nguyên Trưởng Phòng Văn hoá (Sở VH-TT&DL) phân tích, nguyên nhân bởi trong đó vẫn còn tình trạng trùng tu, tôn tạo di tích một cách tràn lan, thiếu chọn lọc và nhất là thiếu tôn trọng yếu tố văn hoá gốc. Thậm chí có những công trình di tích được xây dựng đơn thuần chỉ để giải quyết về mặt tâm linh. Nhất là trong điều kiện coi trọng nguồn vốn xã hội hoá như hiện nay, thì không hẳn không có những trường hợp cá nhân tự bỏ tiền túi để trùng tu, tôn tạo di tích vì mục đích cá nhân...
Trong một bài phát biểu tại cuộc tọa đàm về công tác di sản do Sở VH-TT&DL tổ chức mới đây, bà Vũ Thị Khánh Duyên, cán bộ Ban Quản lý các di tích trọng điểm tỉnh, đã nhận định: Từ bất cập về kinh phí eo hẹp, không đủ điều kiện tìm kiếm những yếu tố gốc cấu thành di tích, một số công trình trùng tu, tôn tạo di tích đã vô tình xoá đi những dấu ấn quan trọng của lịch sử, phủ nhận tính chuyển giao di sản. Việc làm thực sự rất đáng tiếc...
Cũng theo bà Duyên, để có một công trình trùng tu di tích đúng nghĩa, trước tiên phải dựa vào các tư liệu lịch sử và đặc biệt là kết quả khảo cổ học. Điều này đã được Ban Quản lý các di tích trọng điểm tỉnh thực hiện khá hiệu quả trong thời gian qua. Cụ thể nhất là đối với các di tích nhà Trần trên đất Đông Triều.
Khu di tích lịch sử văn hoá nhà Trần ở Đông Triều bao gồm vài chục điểm đi tích như Quỳnh Lâm, Hồ Thiên, Ngoạ Vân, Am Hoa, tháp Bảo Hoàng, đền Thái, các lăng mộ vua Trần... Bước đầu nhiều điểm di tích đã được tiến hành triển khai các bước khảo cổ học, nhằm tìm lại các yếu tố nguyên gốc. Thực tế với những kết quả thu được tại các cuộc khảo cổ học trong thời gian gần đây như Thái Lăng (lăng vua Trần Anh Tông), đền Thái (nơi thờ Tam Thánh Phật Tổ triều Trần), chùa Quỳnh Lâm, chùa Ngoạ Vân, lăng Tư Phúc... đã bước đầu xác định quy mô, kiểu dáng, kiến trúc, các thời kỳ trùng tu trước đó của di tích. Đặc biệt trong hệ thống các đền thờ, lăng mộ vua Trần đã được khai quật, các nhà khoa học đã xác định được hướng, vị trí trung tâm của công trình. Qua các di vật và các tầng văn hoá thu được, đã cho biết về sự khang trang, bề thế của di tích cũng như dấu vết những lần trùng tu trước đó. Đây sẽ là những cứ liệu xác thực nhất, góp phần phục vụ cho các dự án trùng tu di tích sau này. Với những cơ sở này chúng ta hoàn toàn có thể tự tin tái tạo lại các công trình mang đậm dấu ấn triều Trần, triều đại phong kiến hùng mạnh trong lịch sử dân tộc.
Thực tế đối với người làm văn hoá, ai cũng hiểu việc trùng tu di tích không đơn thuần như xây dựng các công trình dân dụng. Bởi bản thân mỗi di tích đều ẩn chứa những dấu ấn lịch sử. Mỗi đặc điểm của di tích như kiểu dáng kiến trúc, vật liệu, tính chất, chức năng, kỹ thuật... đều là những thông tin quý giá. Bởi vậy khi phục hồi tôn tạo di tích nhất thiết phải tôn trọng tính lịch sử, giá trị văn hoá và đảm bảo nguyên gốc. Có như vậy chúng ta mới bảo lưu đúng giá trị của di tích, không làm mất đi dấu vết của những người xây dựng và trùng tu tôn tạo trước đó.
