Ở xã Tân Việt, các cụ Lê Văn Hiếu, Lê Văn Ngoạn, những chiến sĩ của thời Đệ tứ chiến khu Đông Triều còn kể mãi về những tháng ngày hừng hực khí thế cách mạng, mà mình và đồng đội có vinh dự tạo dựng nên trang sử vẻ vang cho quê hương, đất nước.
Đình Hổ Lao - Nơi thành lập Đệ tứ chiến khu Đông Triều (Chiến khu Trần Hưng Đạo) đang được tôn tạo. Ảnh: Trọng Khang
Ngày 20-4-1945, đội võ trang tuyên truyền đầu tiên của Mặt trận Việt Minh huyện Đông Triều được thành lập tại sân nhà ông Mạc Văn Niết ở thôn Hổ Lao, xã Tân Việt gồm 9 người, dân làng đã may tặng đội 2 lá cờ đỏ sao vàng. Và ngày 8-6 tại đình Hổ Lao, đã công bố thành lập Đệ tứ chiến khu Trần Hưng Đạo. Cuối tháng 6, quân cách mạng đánh chiếm 5 thuyền đinh chở 125 tấn thóc của giặc Nhật, vận chuyển để ở đình làng Phúc Đa, xã Tân Việt, số thóc này đã nuôi nghĩa quân suốt một thời gian và cứu đói cho nhân dân trong vùng. Rồi làng Hổ Lao, Phúc Đa có hơn 20 thanh niên tham gia nghĩa quân Đệ tứ, xã còn xây dựng đội tự vệ canh gác cho nghĩa quân hoạt động tại Hổ Lao trong suốt những năm 1945-1947. Để phá thế kìm kẹp của giặc, ngày 2-5-1945 một đội công tác của nghĩa quân gồm 8 người, có nhiệm vụ đánh thông liên lạc với chiến khu Bắc Giang, khi đến Ao Vệ Mai Siu, bị rơi vào ổ phục kích của thổ phỉ, toàn đội đã chiến đấu kiên cường, tất cả đều anh dũng hy sinh, trong đó có một liệt sĩ là người Tân Việt. Rạng sáng ngày 8-6, nghĩa quân đệ tứ xuất phát tại chùa Bắc Mã (Bình Dương) và đình Hổ Lao (Tân Việt) đã cùng nhân dân nhanh chóng tước vũ khí, chiếm được 4 đồn địch là Đông Triều, Tràng Bạch, Chí Linh, Mạo Khê. Buổi chiều cùng ngày, sau khi chiếm xong đồn địch, nghĩa quân tập kết về đình Hổ Lao ăn mừng chiến thắng và tại đây, Ban lãnh đạo nghĩa quân đã quyết định thành lập Uỷ ban quân sự cách mạng. Sáng ngày 9-8 trong cuộc mít tinh tại sân đình Hổ Lao, đã tuyên bố thành lập Đệ tứ chiến khu và Du kích cách mạng quân. Trong 3 tháng sau đó, nhân dân các làng Hổ Lao và Phúc Đa đã đóng góp lương thực, thực phẩm để nuôi quân. Giặc Pháp điên cuồng trước khí thế cách mạng của quân dân xã Tân Việt, chúng đã tập trung đánh phá. Tháng 2-1946, máy bay Pháp ném bom làng Hổ Lao làm sập một phần đình và một số nhà dân bị cháy. Dân các làng Hổ Lao, Phúc Đa lập An toàn khu cho cách mạng tại Hòn Đặc cũng thuộc xã Tân Việt. Tháng 6-1947 Pháp bắn đại bác vào an toàn khu Hòn Đặc làm chết và bị thương 6 người. Ngày 13-12-1947 giặc Pháp tổ chức càn quét, cướp tài sản và đốt trụi cả làng Phúc Đa; đội tự vệ của làng đã chiến đấu kiên cường ngăn chặn cuộc càn và giết chết một lính Pháp. Ngày hôm sau (14-12) Pháp càn làng Hổ Lao, đốt cháy hầu hết nhà của nhân dân. Trong những ngày tháng này, dân các làng Hổ Lao và Phúc Đa đã góp hàng nghìn cây tre, vót chông cắm để chống giặc nhảy dù xuống làng và làm cừ cắm chông chống tàu thuỷ của Pháp ở sông Bến Triều và sông Đạm Thuỷ. Từ năm 1948 đến 1951, Pháp 3 lần lập vành đai trắng tại xã Tân Việt để khống chế quân cách mạng, nhưng với tinh thần bám dân, bám đất, quân ta đã làm thất bại mọi âm mưu của giặc. Các làng của xã Tân Việt đã tổ chức nhiều đội tự vệ, du kích để giữ yên thôn xóm, chống giặc càn quét, đồng thời có nhiệm vụ thu mua lương thực, vận chuyển vào khu căn cứ Khe Chè, phục vụ cho các cơ quan cách mạng của tỉnh và huyện. Trong trận chống càn ngày 27-11-1948, du kích Trần Văn Cừu đã anh dũng hy sinh tại làng Hổ Lao và là liệt sĩ đầu tiên của xã sau Cách mạng Tháng Tám. Ngày 29-6-1949 các làng Phúc Đa, Hổ Lao đã có 15 thanh niên tham gia vào đại đội địa phương mà huyện Đông Triều mới thành lập. Đầu năm 1951 du kích làng Đỗ Đặng (nay là làng Tân Lập, xã Tân Việt) đã tổ chức 4 ngày chiến đấu, đánh tan đợt càn của giặc vào Khe Chè, giết chết 1 lính Pháp và làm bị thương 3 tên khác, thu được nhiều chiến lợi phẩm. Trong chiến dịch Hoàng Hoa Thám (tháng 3-1951) xã Tân Việt cùng các xã Bình Dương, Việt Dân góp trên 10 tấn gạo nuôi quân. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử, Tân Việt có 12 người tham gia quân đội và 15 người vào thanh niên xung phong hoả tuyến. Đến nay, xã Tân Việt có 65 liệt sĩ, gồm 1 liệt sĩ tiền khởi nghĩa; 20 liệt sĩ kháng chiến chống Pháp; 30 chống Mỹ và thời kỳ bảo vệ Tổ quốc là 14 người. Xã có 2 Mẹ Việt Nam Anh hùng, chính quyền và quân dân của xã được thưởng 471 Huân chương các loại.
Anh hùng trong chiến đấu, cần cù sáng tạo trong lao động sản xuất, Tân Việt có nhiều thành tựu nổi bật trong 5 năm gần đây. Năm 2009 tổng giá trị trồng trọt đạt 9,35 tỷ đồng; diện tích trồng cây ăn quả là 80 ha, thu được 6,56 tỷ; thu nhập từ chăn nuôi được 12,45 tỷ; sản xuất công nghiệp - TTCN và thương mại, dịch vụ đạt 5,636 tỷ đồng. Ông Lưu Văn Chính, Chủ tịch UBND xã cho biết: Tổng giá trị xây dựng cơ bản trong 5 năm gần đây của Tân Việt là 33,11 tỷ, trong đó vốn của dân đóng góp hơn 1 tỷ, xã đã hoàn thành 4 mục tiêu cơ bản về điện, đường, trường, trạm y tế. Kinh tế và văn hoá xã hội phát triển, từ 115 hộ nghèo năm 2005 đến nay xã chỉ còn 48 hộ, chiếm tỷ lệ 5,7%; 18 hộ gia đình chính sách được đầu tư 105 triệu đồng để sửa chữa xây nhà mới. Với những cố gắng toàn diện, Tân Việt đang từng bước vươn lên, xây dựng quê hương giàu đẹp xứng đáng với danh hiệu Anh hùng mà Nhà nước vừa phong tặng.
