Không chỉ là nơi phân xử đúng - sai, mỗi phiên tòa còn là không gian pháp lý, nơi các quy định của pháp luật được diễn giải bằng những vụ án cụ thể, gần với đời sống xã hội. Thực tiễn xét xử tại TAND hai cấp tỉnh thời gian qua cho thấy, hoạt động xét xử đang ngày càng phát huy vai trò quan trọng trong công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng.
Phiên tòa xét xử nhóm 7 bị cáo về tội “Gây rối trật tự công cộng” xảy ra tại khu vực quán karaoke Phantom (phường Bãi Cháy) là một ví dụ điển hình. Xuất phát từ hành vi trêu ghẹo, sàm sỡ người khác tại nơi công cộng, khi bị phản ứng, các bị cáo đã có lời lẽ chửi bới, dùng vũ lực gây thương tích cho nhiều người, ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.
Tại phiên tòa, toàn bộ diễn biến vụ việc được làm rõ thông qua xét hỏi công khai, đánh giá chứng cứ và tranh tụng theo đúng trình tự pháp luật. Những phân tích của Hội đồng xét xử đã chỉ rõ ranh giới giữa hành vi bột phát cá nhân và trách nhiệm pháp lý phải gánh chịu khi xâm phạm trật tự công cộng. Bản án được tuyên không chỉ thể hiện sự nghiêm minh, mà còn gửi đi thông điệp rõ ràng về hậu quả pháp lý của những hành vi coi thường pháp luật, coi thường chuẩn mực xã hội.
Nếu như vụ án gây rối trật tự công cộng phản ánh hậu quả từ hành vi ứng xử thiếu chuẩn mực tại nơi công cộng, sau đó leo thang thành hành vi dùng vũ lực thì vụ án “Mua bán trái phép chất ma túy” liên quan đến thuốc lá Chill có chứa chất ma túy tại khu vực Cẩm Phả đặt ra cảnh báo nghiêm trọng về thủ đoạn phạm tội mới, tinh vi, len lỏi vào đời sống thanh thiếu niên.
Tại phiên tòa xét xử sơ thẩm ngày 8/12/2025 của TAND khu vực 3 đối với Lê Bá Quyền Anh (sinh năm 2009, trú tại phường Quang Hanh) và Vũ Mạnh Cường (sinh năm 2007, trú tại phường Cửa Ông), Hội đồng xét xử đã dành nhiều thời gian phân tích tính chất nguy hại của loại ma túy núp bóng thuốc lá Chill, cũng như hậu quả lâu dài đối với sức khỏe và tương lai của người sử dụng. Những lời khai tại tòa cho thấy, các bị cáo đều nhận thức được sai lầm của mình, thể hiện sự ăn năn, hối hận khi đối diện với bản án nghiêm khắc của pháp luật.
Việc đưa ra xét xử công khai những vụ án như vậy không chỉ nhằm trừng trị hành vi phạm tội, mà còn có ý nghĩa cảnh tỉnh sâu sắc đối với xã hội, nhất là đối với học sinh, sinh viên và gia đình. Phiên tòa trở thành một hình thức tuyên truyền pháp luật trực tiếp, sinh động, giúp người dân nhận diện rõ các thủ đoạn phạm tội mới và nâng cao cảnh giác trong đời sống hàng ngày.
Mới đây, ngày 17/12, TAND tỉnh đưa ra xét xử sơ thẩm công khai vụ án hình sự “Vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên” và “Trốn thuế” đối với 6 bị cáo. Thông qua việc xét xử vụ án, Hội đồng xét xử đã làm rõ phương thức, thủ đoạn và hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tài nguyên. Phiên tòa không chỉ khẳng định nguyên tắc xử lý nghiêm các hành vi khai thác khoáng sản khi chưa được cấp phép, mà còn góp phần cảnh báo, nâng cao nhận thức pháp luật của người dân, doanh nghiệp về trách nhiệm tuân thủ quy định nhà nước trong quản lý, bảo vệ tài nguyên.
Thẩm phán Nguyễn Nhật Duật, TAND tỉnh chia sẻ, mỗi vụ án hình sự đều mang trong mình giá trị giáo dục pháp luật rất lớn. Mỗi bản án được tuyên không chỉ khép lại một vụ án cụ thể mà còn đặt ra những chuẩn mực pháp lý cần được tôn trọng trong đời sống xã hội. Thông qua việc đánh giá toàn diện chứng cứ, làm rõ bản chất hành vi và viện dẫn đầy đủ căn cứ pháp luật, hoạt động xét xử góp phần chuyển tải thông điệp thượng tôn pháp luật một cách trực tiếp, bền vững, qua đó nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và phòng ngừa vi phạm.
Thực tế cho thấy, việc phổ biến pháp luật thông qua hoạt động xét xử có sức thuyết phục đặc biệt. Người dân tiếp cận pháp luật qua số phận pháp lý của con người cụ thể, qua những sai lầm phải trả giá bằng án phạt, danh dự và tương lai.
Nhiều người dân tham dự các phiên tòa chia sẻ rằng, việc trực tiếp theo dõi quá trình xét xử giúp họ hiểu rõ hơn thế nào là hành vi vi phạm pháp luật, đâu là ranh giới không được vượt qua trong ứng xử xã hội. Những phân tích của Hội đồng xét xử, Viện kiểm sát tại tòa giúp pháp luật trở nên dễ hiểu, gần gũi và có tính cảnh báo cao. Về phía các bị cáo, qua thái độ tại phiên tòa có thể thấy sự nhận thức rõ hậu quả pháp lý từ hành vi của mình. Đây cũng chính là giá trị nhân văn của xét xử, không chỉ trừng phạt, mà còn hướng tới giáo dục, giúp người phạm tội nhận ra sai lầm để có cơ hội sửa chữa.
Năm 2025, TAND hai cấp đã giải quyết, xét xử hơn 7.500 vụ, việc các loại. Mỗi vụ án, vụ việc được giải quyết đều là một lần pháp luật được “đưa vào đời sống” thông qua hoạt động xét xử công khai, đúng trình tự, thủ tục, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật cho đông đảo người dân.
Bên cạnh các phiên tòa tại trụ sở, Tòa án còn phối hợp tổ chức nhiều phiên tòa giả định tại trường học, qua đó mở rộng phạm vi tuyên truyền pháp luật, nhất là đối với các nhóm đối tượng đặc thù như học sinh, thanh thiếu niên.
Khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, công khai và thuyết phục, niềm tin của người dân vào công lý được củng cố, ý thức tuân thủ pháp luật từng bước được nâng cao. Trong bối cảnh các hành vi vi phạm ngày càng đa dạng, phức tạp, việc tiếp tục phát huy vai trò của xét xử như một kênh tuyên truyền pháp luật hiệu quả sẽ góp phần quan trọng vào việc giữ gìn trật tự, kỷ cương xã hội, xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh và văn minh.
