Như đã thành lệ, cứ đến dịp Tết đến, xuân về, đồng bào Dao ở các xã Bằng Cả, Tân Dân (Hoành Bồ) lại tổ chức lễ cấp sắc - một thủ tục gần như bắt buộc đối với mỗi người đàn ông Dao trong đời. Có ai đó đã nói rằng, muốn hiểu văn hoá đồng bào Dao thì đầu tiên phải hiểu lễ cấp sắc của họ...
Nghi lễ cúng tạ ơn tổ tiên của những người được cấp sắc. Từ phải qua trái thứ 2, 3, 4 lần lượt là: Triệu Đức Lý, Triệu Quý Xuân và Triệu Đức Cường.
Đợt rét đậm đầu tiên của năm tràn về. 6 giờ sáng. Con đường từ thị trấn Trới vào xã Tân Dân dài 30km vẫn còn đượm một màn sương mờ. Mặc dù tôi đã mặc áo ấm, nhưng hơi lạnh vẫn lùa qua khe mũ xe máy, cổ áo, len lỏi vào trong người.
Thôn Khe Cát, xã Tân Dân có 21 hộ thì 100% đều là đồng bào Dao Thanh Phán. Căn nhà của gia đình ông Triệu Tài Hồng - nơi diễn ra lễ cấp sắc nằm cách UBND xã khoảng 1km, ngay bên phải đường đi vào thôn. Đó là một căn nhà gỗ 4 gian hơi thấp, mái lợp ngói đỏ. Hơn 7 giờ sáng khi tôi đến nơi, phía ngoài cổng đã thấy dựng gần chục chiếc xe máy, người ra, kẻ vào, rõ ra nhà có đám. Cẩn thận, từ chiều hôm trước, tôi đã phải gọi điện cho ông Triệu Tài Cao - 1 trong 7 thầy cúng của lễ cấp sắc này nhờ ông xin phép gia đình ông Hồng cho tôi được đến tìm hiểu và chụp ảnh.
Trong nhà lúc này các thầy mo đang làm các thủ tục cúng gia tiên. Ba nhân vật chính của buổi lễ - những người được cấp sắc hôm nay gồm có Triệu Đức Lý (30 tuổi), Triệu Quý Xuân (26 tuổi) và Triệu Đức Cương (15 tuổi) ngồi cùng nhau trên một chiếc ghế gỗ. Anh Lý là con thứ 5 của ông Hồng, còn Xuân và Cương là cháu gọi anh Lý là chú ruột. Ông Hồng là người Dao Thanh Phán, quê ở xã Thượng Yên Công (Uông Bí), thời trai trẻ đến đây, lấy vợ cũng là người Dao Thanh Phán và ở rể luôn thôn Khe Cát này. Trong 3 người được cấp sắc, Triệu Đức Lý được cấp 7 đèn, còn Xuân và Cương chỉ được cấp 3 đèn.
Giải thích với tôi điều này, ông Dương Du Minh (Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã) - thầy cả chủ trì lễ cấp sắc và ông Lý Tài Thông, nguyên Bí thư Đảng uỷ xã Tân Dân cùng có mặt tham gia lễ cấp sắc cho biết, thông thường trong lễ cấp sắc bao giờ cũng có tính kế thừa. 7 đèn là lễ cấp chính thức, 3 đèn như là dự bị. Lần cấp sắc sau, Xuân và Cương sẽ được cấp 7 đèn, tương tự sẽ có thêm 2 người khác được cấp 3 đèn. Theo quy định, người được cấp sắc 7 đèn dứt khoát phải là người đã có vợ.
Cấp sắc - ông Thông giải thích thêm, theo quan niệm lâu đời của đồng bào Dao là một thủ tục mà mỗi người đàn ông Dao trong đời phải trải qua; là nghi lễ chấm dứt thời thơ ấu của một chàng trai Dao để đặt tên mới. Từ đây, anh ta bắt đầu thực hiện nghĩa vụ của một người đàn ông thực sự trong cộng đồng: Lấy vợ, dựng nhà, đi xa. Lễ cấp sắc còn có ý nghĩa để vợ chồng sống thuỷ chung, khi già chết linh hồn được lên thiên đường. Ai chưa qua cấp sắc, dù có bạc đầu thì khi về cõi âm rồi, vẫn chỉ như là “trẻ con” mà thôi.
Gọi là lễ cấp sắc - ông Thông nhấn mạnh - vì như trong lễ này, anh Lý sẽ được thầy cúng cấp cho một đạo sắc là các tờ giấy bản trên đó viết chữ Hán gồm các nội dung như: Lai lịch của người được cấp sắc, lý do được cấp và 10 điều giáo huấn. Những điều giáo huấn này đều là răn dạy người được cấp sắc sống hướng thiện như không được vô lễ với bố mẹ, không được sát sinh, không được học điều xấu, không được dâm ô, không được trộm cắp... Đạo sắc được người thụ lễ giữ gìn rất cẩn thận, không ai được xem.
Các hoạt động của lễ cấp sắc gồm có cúng tổ tiên, cúng Ngọc Hoàng, Bàn Vương... và cuối cùng là chứng thực, ban sắc cho người được cấp sắc. Các hoạt động này diễn ra thâu đêm, suốt sáng trong khoảng 3 ngày 2 đêm. Chính bởi vậy, trong một lễ cấp sắc thường phải có 7 thầy cúng để thay nhau nghỉ ngơi. Phần cấp sắc - quan trọng nhất thường là diễn ra về đêm cuối của lễ cấp sắc.
Hầu hết các lễ cấp sắc được đồng bào Dao tổ chức vào dịp trước và sau Tết Nguyên đán - thời điểm nông nhàn. Theo lệ, khi dòng họ, gia đình tổ chức lễ cấp sắc cho một thành viên, trước đó mấy ngày đã cho người đi đến các gia đình trong bản thông báo. Đến ngày, mọi người sắp xếp thời gian đến uống rượu mừng cho gia chủ, không câu nệ thời gian, đến sáng uống sáng đến tối uống tối.
“Nhạc công” Bàn Văn Thắng đang thực hiện “nhiệm vụ”, ngồi bên cạnh là ông Lý Tài Thông.
Câu chuyện của tôi với ông Thông và thầy cả Minh tạm dừng bởi đã đến phần múa, cúng tổ tiên. Trên vách tường gian chính giữa và gian trái lúc này đã được treo kín các bức tranh thờ, gồm tranh Tam thanh, Tam giáo thể hiện nhân sinh quan về đạo và đời của người Dao. Trên bàn thờ được sắp đặt các bát hương thờ tổ tiên và Bàn Vương, dưới bàn thờ có 2 bó lúa khô với 1 bát nước lã. Theo thầy cả Minh thì lúa là để cầu tổ tiên, ông bà phù hộ cho con cháu một năm mới mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt tươi, lúa ngô đầy bồ.
Ba nhân vật chính lúc này đã được các thầy cúng giúp mặc các bộ quần áo của thầy mo màu đen, trên các diềm áo, gấu áo được thêu chỉ màu sặc sỡ. Riêng Triệu Đức Lý đội 1 chiếc mũ có hình Tam thanh (kiểu “cánh chuồn”, tay cầm 1 cái chiêng); Triệu Quý Xuân và Triệu Đức Cương đội mũ vải, bên trong quấn khăn màu, tay giữ 1 cái hốt bằng tre.
Sau khi dâng hương vái tổ tiên, cả ba người bắt đầu múa theo sự hướng dẫn của 2 thầy cúng trẻ trong tiếng nhạc “hợp âm” của trống da trâu, chiêng và kèn dìu dặt. Cả 5 người nhún người, chân đưa sang phải lại sang trái; tiến, lùi rồi tiến. Cứ 4 lần lại quay về một hướng đông, tây, nam, bắc. Đứa con gái nhỏ khoảng 2 tuổi của anh Lý đứng trên giường xem bố múa, toét miệng cười.
Tôi ngạc nhiên khi thấy trong “ban nhạc”, ngồi cạnh ông Thông và một người đàn ông trung tuổi còn có sự hiện diện của 1 thành viên tý hon. Theo ông Bàn Tài Kim là trưởng bếp chỉ đạo việc cỗ thì đó là Bàn Văn Thắng, con trai ông năm nay 5 tuổi. Sự tham gia của Thắng là bắt buộc, bởi lệ là phải có già, có trẻ. Đây là lần đầu tiên Thắng tham gia lễ cấp sắc.
Trong lúc này, ở ngoài sân, bộ phận giúp việc bắt đầu làm thịt 1 con lợn cỡ 50kg. Một người đàn ông cho tôi biết, nhóm của họ có 5 người, đều là những người trong bản. Họ có trách nhiệm giúp gia chủ làm tất cả các việc từ làm cỗ bàn, đến phục vụ việc cúng tế và phải có mặt tại đây trong suốt thời gian diễn ra lễ cấp sắc.
Chiều muộn, khi những màn sương mù buông xuống trên các cánh rừng trước nhà, tôi buộc phải xin phép gia đình ông Hồng trở về (để xem hết lễ cấp sắc, tôi cần phải thức trắng 2 đêm). Nắm tay tôi thân mật khi tiễn ra cổng, ông Lý Tài Thông hạ giọng: “Không giữ được lễ cấp sắc thì không còn gì với người Dao mình nữa nhà báo ạ. Nghề thêu, nghề rèn đã mai một rồi. Nay còn có cái lễ tục này của tổ tiên thì người già mình phải động viên con cháu cố mà giữ lấy”.
Hoành Bồ, ngày cận xuân.
