Nhắc đến đình Đầm Hà (Đầm Hà) vài năm trở lại đây, người ta hay gắn với những điệu hát nhà tơ, hát cửa đình do các thành viên CLB hát, múa cửa đình của huyện trình diễn mỗi khi vào lễ hội. Điều đó có lý do riêng của nó nhưng nói vậy cũng là để thấy đình và lễ hội đình Đầm Hà là những thực thể gắn kết không thể tách rời, ngày càng có ý nghĩa trong đời sống tín ngưỡng, tâm linh của người dân trong vùng.
Theo các nghiên cứu cho thấy, đình khởi đầu được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18 ở khu vực chợ Đầm Hà cũ sát ven biển, cách ngôi đình mới hiện nay 1km về hướng Đông nhưng chỉ tồn tại được khoảng một thế kỷ thì bị giặc đốt phá mất. Cuối thế kỷ 19, đình được nhân dân tổng Đầm Hà xây dựng lại ở thôn Tân (thôn Trại Đình ngày nay) với quy mô lớn, gồm 7 gian tiền đường và 3 gian hậu cung trên diện tích gần 500m2, tường xây bằng đá ghép, mái lợp ngói âm dương, có các đầu đao uốn cong hình đầu rồng, có nghi môn trụ vút cao. Năm 1943, đình Đầm Hà được trùng tu lại, từ đó hàng năm đều tổ chức lễ hội xuân kéo dài tới 5 ngày (từ 15 đến 20 tháng Giêng).
Theo các đạo sắc phong, thư tịch cổ và các bài văn tế mà dân làng Đầm Hà còn lưu giữ được, đình Đầm Hà thờ 7 vị thần thành hoàng làng như: Không Lộ thiền sư, Giác Hải thiền sư, Quý Minh, Thái Lệ, Đại Càn Quốc Gia Nam Hải tứ vị thượng đẳng thần...; 12 vị tiên công của dòng họ Hoàng và dòng họ Phan, sinh sống lâu năm ở vùng đất này và 14 vị hậu thần của 9 dòng họ. Lễ hội đình Đầm Hà xưa kia được tổ chức linh đình, gắn với các phong tục tập quán của dân làng. Ngoài các nghi thức rước tế Thành hoàng thông thường, lễ hội đình Đầm Hà còn có nhiều nét độc đáo riêng biệt. Đó là sự kết hợp các điệu múa trong lúc tế, chạy cờ xung quanh đình, miếu trong lúc rước, hát nhà tơ, hát xướng đào mừng Thành hoàng về dự hội... Người dân Đầm Hà dù làm ăn sinh sống ở xa nếu được thăng quan tiến chức đều phải về dự lễ cáo trạng trong ngày hội đình. Đây là hình thức khuyến học, khuyến tài được quy định trong lệ làng Đầm Hà từ rất sớm. Các nghi thức trên rất riêng biệt và ít thấy trong các lễ hội tín ngưỡng dân gian ở Quảng Ninh. Tuy vậy, từ năm 1957, do nhiều nguyên nhân, lễ hội đình đã không được tổ chức nữa, công trình cũng bị dỡ bỏ vào năm 1963.
Đáp ứng nguyện vọng của người dân, năm 2008, đình và lễ hội đình Đầm Hà đã được tỉnh cho phép phục dựng lại. Vậy là sau bao năm gián đoạn, đầu năm 2009, lễ hội truyền thống đình gắn liền với các làn điệu hát nhà tơ, hát cửa đình cũng đã được khôi phục lại. Các nghệ nhân được tìm kiếm, các điệu hát cửa đình được sưu tầm... Cũng từ đây, cụ Đặng Thị Tự đã được phát hiện, được vinh danh là Nghệ nhân dân gian Việt Nam. Dù tuổi đã cao và nhiều năm liền không còn hát nhà tơ nhưng cụ vẫn giữ được giọng hát sáng, khoẻ khoắn, vẫn nhớ được rất nhiều làn điệu hát nhà tơ theo lối cổ khá bài bản. Từ đó đến nay, cùng với sự đầu tư của tỉnh, địa phương, CLB hát, múa cửa đình của huyện khởi nguồn từ việc phục dựng lễ hội đình Đầm Hà ngày càng phát triển hơn. Cụ Tự đã tích cực truyền dạy lại cho lớp trẻ nghệ thuật hát nhà tơ, góp công không nhỏ trong việc bảo tồn, phát huy di sản hát cửa đình ở Đầm Hà nói riêng, ở Quảng Ninh nói chung.
Một niềm vui nữa lại đến với người dân nơi đây là công trình đình Đầm Hà hiện đang được đầu tư xây dựng lại với kết cấu gỗ vững chắc, theo kiến trúc truyền thống. Còn lễ hội đình Đầm Hà giờ đã được tổ chức thường niên trở thành nét đẹp trong sinh hoạt văn hoá của người dân Đầm Hà. Tuy nhiên, lễ hội không kéo dài như trước mà chỉ còn 3 ngày (từ ngày 15 đến 17 tháng Giêng Âm lịch) với phần lễ phong phú như: Lễ rước, lễ an vị Thành hoàng, lễ nhập tịch, lễ khai hội, lễ tế, cáo trạng, hát cửa đình, xướng đào, múa dâng nhang, đội đèn... Phần hội có nhiều trò chơi dân gian truyền thống như: Cờ người, kéo co, đẩy gậy, chọi gà, tổ tôm điếm thu hút đông đảo người dân tham gia.
Ngọc Mai
