Trên vùng đất Đông Triều hôm nay, dấu tích của một vương triều từng làm nên những trang sử rực rỡ của dân tộc vẫn hiện diện trong những lăng tẩm, đền, chùa, am, tháp cổ nằm giữa núi rừng. Đó không chỉ là những chứng tích của quá khứ, mà còn tạo nên một không gian lịch sử, văn hóa, tâm linh đặc biệt của quê gốc nhà Trần. Qua nhiều thế kỷ, mạch nguồn ấy đang tiếp tục được gìn giữ, phục dựng và đánh thức, để di sản trở thành nguồn lực cho sự phát triển của vùng đất.
Dấu xưa trên đất quê gốc
Đông Triều là vùng đất lưu giữ nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa nối dài qua hàng nghìn năm. Từ những dấu tích cư trú cổ, những di sản văn hóa thời Lý đến không gian thiêng gắn với quê gốc và vương triều Trần, dòng chảy lịch sử nơi đây được bồi đắp qua nhiều thế kỷ, tạo nên một mạch nguồn đặc biệt trong lịch sử Quảng Ninh.
Đặc biệt, khó có nơi nào những dấu tích về nhà Trần lại hội tụ trong một không gian đậm đặc như trên vùng đất Đông Triều. Đây không chỉ là quê gốc, đất “thang mộc” của nhà Trần, mà còn là nơi xây dựng lăng mộ của các vị hoàng đế, đồng thời lưu giữ hệ thống kiến trúc tôn giáo gắn với Thiền phái Trúc Lâm do Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập vào đầu thế kỷ XIV.
Câu chuyện về một vương triều được lưu dấu qua 14 di tích gốc thuộc Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều, gồm 2 di tích đền, miếu; 7 di tích lăng mộ và 5 di tích chùa, quán. Tiêu biểu là đền An Sinh, Thái Miếu; các lăng Tư Phúc, Đồng Thái, Đồng Mục, Ngải Sơn, Phụ Sơn, Nguyên lăng, Đồng Hỷ; chùa Quỳnh Lâm, am - chùa Ngọa Vân, chùa Hồ Thiên, chùa Trung Tiết, chùa - quán Ngọc Thanh. Từ lăng tẩm hoàng gia đến đền, chùa, am, tháp, mỗi công trình là một phần của lịch sử nhà Trần còn được lưu giữ trên vùng đất quê gốc.
Trong đó, hệ thống lăng mộ cho thấy mối gắn bó sâu sắc của các vị vua Trần với đất tổ. Cùng với đền An Sinh, Thái Miếu, những công trình này tạo thành một lớp di sản gắn với hoàng tộc, phản ánh vị trí của Đông Triều trong đời sống của vương triều. Đan xen với đó là hệ thống chùa, am, tháp, mở ra một chiều sâu khác về đời sống văn hóa, tín ngưỡng và tôn giáo thời Trần.
Nổi bật là Ngọa Vân - nơi Đức vua, Phật hoàng Trần Nhân Tông tu hành và hóa Phật. Cùng với Quỳnh Lâm, Hồ Thiên và nhiều công trình tôn giáo khác, nơi đây gắn với lịch sử phát triển của Thiền phái Trúc Lâm, dòng Thiền do chính Trần Nhân Tông sáng lập. Tại Hội thảo khoa học về giá trị Khu di tích quốc gia đặc biệt Khu di tích lịch sử nhà Trần ở Đông Triều năm 2014, cố GS Phan Huy Lê, nguyên Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, đã khẳng định Đông Triều là một trung tâm Phật giáo của Thiền phái Trúc Lâm, với vị thế “Kinh đô Phật giáo” của nước Đại Việt thời Trần.
Không chỉ những công trình còn hiện hữu, nhiều dấu tích nằm sâu trong lòng đất cũng góp phần làm rõ thêm diện mạo của vùng đất qua các cuộc khảo cổ. Từ năm 2000 đến nay, hoạt động khảo sát, thăm dò, khai quật được tiến hành tại nhiều địa điểm như chùa Quỳnh Lâm, Hồ Thiên, lăng Tư Phúc, đền Thái, cụm am - chùa Ngọa Vân, Phụ Sơn lăng, Nguyên lăng, Ngải Sơn lăng, đền An Sinh, Đồng Mục lăng… Qua đó, một khối lượng tư liệu khoa học được bổ sung, giúp xác định rõ hơn lịch sử, quy mô và đặc điểm của các di tích.
Trong số những phát hiện đáng chú ý có hộp vàng hoa sen Ngọa Vân, thống gốm An Sinh cùng nhiều di vật, dấu tích khảo cổ khác. Những hiện vật này cung cấp thêm cứ liệu về văn hóa thời Trần, giúp các nhà nghiên cứu từng bước ghép nối những phần lịch sử đã bị thời gian che lấp. Từ sử liệu, kiến trúc còn lại trên mặt đất đến các phát hiện khảo cổ, diện mạo của vùng đất quê gốc nhà Trần ngày càng được nhận diện đầy đủ hơn.
Tầm vóc của hệ thống di sản này cũng được ghi nhận từ khá sớm. Năm 1962, Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều được Nhà nước xếp hạng Di tích cấp quốc gia ngay trong đợt đầu tiên. Năm 2013 được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đây cũng là một phần quan trọng trong hồ sơ Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc đề cử UNESCO công nhận là Di sản thế giới.
Trải qua nhiều thế kỷ, không ít công trình đã bị thời gian và những biến động lịch sử làm hư hại, có nơi từng chỉ còn lại nền móng, phế tích. Nhưng từ những dấu xưa còn hiện hữu, những di vật được tìm thấy trong lòng đất, câu chuyện về quê gốc nhà Trần vẫn được nối dài. Đó cũng là nguồn tài nguyên lịch sử, văn hóa đặc biệt để vùng đất này tiếp tục gìn giữ, đánh thức và đưa những giá trị của quá khứ đến gần hơn với đời sống hôm nay.
Để mạch nguồn tiếp tục chảy
Để những dấu tích của quá khứ được nhận diện đầy đủ và có cơ sở phục dựng, công tác nghiên cứu, khảo cổ đã được thực hiện bền bỉ trong nhiều năm. Từ năm 2000 đến nay, nhiều di tích như chùa Quỳnh Lâm, Hồ Thiên, lăng Tư Phúc, đền Thái, cụm am - chùa Ngọa Vân, Phụ Sơn lăng, Nguyên lăng, Ngải Sơn lăng, đền An Sinh, Đồng Mục lăng… lần lượt được khảo sát, thăm dò, khai quật. Khối lượng tư liệu thu được qua từng đợt nghiên cứu đã góp phần làm rõ lịch sử, quy mô, kiến trúc của các công trình, tạo căn cứ khoa học cho việc quản lý, bảo tồn và tôn tạo di tích.
Từ những cứ liệu đó, nhiều công trình từng bị thời gian làm mai một đã từng bước được khôi phục. Đến nay, 10 di tích được đầu tư tu bổ, tôn tạo từ nguồn ngân sách và xã hội hóa. Trong đó, chùa Quỳnh Lâm được đầu tư 163,5 tỷ đồng; chùa trung Ngọa Vân 83,5 tỷ đồng và vườn tháp 1,3 tỷ đồng; chùa Trung Tiết 79,2 tỷ đồng; Thái Miếu trên 75 tỷ đồng; chùa Hồ Thiên 35,4 tỷ đồng; chùa thượng Ngọa Vân trên 32,6 tỷ đồng… Các công trình được đưa vào sử dụng trong giai đoạn 2018-2022, làm thay đổi rõ nét diện mạo nhiều điểm di tích trên vùng đất quê gốc nhà Trần.
Song song với tu bổ các công trình chính, nhiều hạng mục phục vụ bảo vệ và tham quan di tích cũng được hoàn thiện. Đáng chú ý là đầu tư hạ tầng giao thông để kết nối quần thể vốn phân bố trên địa bàn rộng. Đơn cử như tuyến đường từ trung tâm khu vực Đông Triều tới đền An Sinh, Thái Miếu, chùa Quỳnh Lâm, Ngọa Vân và khu lăng mộ các vua Trần được đầu tư 103,8 tỷ đồng; đường hành hương Yên Tử - Hồ Thiên - Ngọa Vân có tổng mức đầu tư 315 tỷ đồng. Tuyến cáp treo Trại Lốc - Ngọa Vân được xây dựng cũng tạo thêm thuận lợi cho người dân, du khách tiếp cận các điểm đến.
Từ nền tảng di tích và hạ tầng đã được đầu tư, việc phát huy giá trị Khu di tích quốc gia đặc biệt nhà Trần đã từng bước gắn với phát triển du lịch. 2 tuyến, 5 điểm tham quan trong Khu di tích đã được UBND tỉnh công nhận. Các hoạt động liên kết phát triển du lịch tâm linh, hành trình về nguồn cho học sinh, dâng hương, tham quan, tìm hiểu lịch sử được tổ chức thường xuyên hơn. Qua đó, những di tích vốn phân bố ở nhiều địa điểm được kết nối thành các hành trình tham quan, giúp du khách có điều kiện tìm hiểu đầy đủ hơn về vùng đất quê gốc nhà Trần.
Sự kết nối này cũng tạo điều kiện định hình sản phẩm du lịch văn hóa, lịch sử, tâm linh mang nét riêng của khu vực. Đền An Sinh, Thái Miếu và hệ thống lăng mộ gắn với lịch sử vương triều; Quỳnh Lâm, Hồ Thiên, Ngọa Vân gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc Lâm. Thay vì khai thác từng điểm riêng lẻ, việc liên kết các di tích trong cùng một hành trình giúp câu chuyện về nhà Trần được chuyển tải liền mạch hơn, đồng thời tăng sức hấp dẫn cho điểm đến.
Những năm qua, Khu di tích quốc gia đặc biệt nhà Trần tại Đông Triều đã đón hàng triệu lượt khách. Lượng khách tìm về không chỉ cho thấy sức hút của di sản mà còn mở thêm cơ hội phát triển các hoạt động du lịch, dịch vụ ở khu vực lân cận. Khi các điểm đến được khai thác hiệu quả hơn, giá trị lịch sử, văn hóa cũng có thêm điều kiện để chuyển hóa thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Từ bảo tồn, phục dựng đến kết nối và khai thác du lịch, Khu di tích quốc gia đặc biệt nhà Trần đang từng bước phát huy lợi thế của một vùng đất giàu di sản. Những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế kỷ, khi được gìn giữ và khai thác phù hợp, không chỉ tiếp tục được trao truyền mà còn tạo thêm nguồn lực cho phát triển du lịch, dịch vụ và kinh tế - xã hội. Đó cũng là cách mạch nguồn ngàn năm trên quê gốc nhà Trần tiếp tục chảy trong nhịp sống hôm nay.
