Chùa Ngoạ Vân thuộc xã Bình Khê, huyện Đông Triều tựa lưng vào ngọn núi Bảo Đài, phía trước có Ngọn Bút. Nơi đây, có am Ngoạ Vân nằm trên khối đá lớn về phía bắc ngôi chùa. Am Ngoạ Vân lấy ngọn núi Bảo Đài làm tay ngai phải (hữu bạch hổ) cả cánh núi phía đông của núi Bảo Đài làm tay ngai trái (tả thanh long). Theo sử sách ghi lại, vào tháng 5-1307, sau một thời gian tu hành, giảng pháp, Trần Nhân Tông đã lên tu tại am nhỏ trên núi Bảo Đài. Đây cũng chính là nơi Trần Nhân Tông “an nhiên viên tịch” ở tư thế sư tử nằm vào giờ Tý đêm 1-11-1308, kết thúc trọn vẹn quá trình tu hành hoá Phật. Sau khi Trần Nhân Tông hoá Phật, vâng theo di chúc, Bảo Sái đã tiến hành hoả thiêu Ngài ngay tại am Ngoạ Vân. Pháp Loa, Tổ thứ hai của Thiền Phái Trúc Lâm đến tưới nước thơm lên giàn hoả, thu được ngọc cốt và hơn 3.000 viên ngọc xá lị. Đồng thời, thiền sư Pháp Loa cho xây dựng bảo tháp để lưu giữ một phần xá lị tại chùa Ngoạ Vân.
Cùng với đó, Hồ Thiên (cõi tiên an lạc) như một sự tiếp nối và biểu trưng cho kết quả khổ luyện, tu hành, cho cõi niết bàn đối với những người đi theo con đường của Trúc Lâm Tam Tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang). Yên Tử - Ngoạ Vân - Hồ Thiên xem như “cõi Phật trời Nam” hết sức độc đáo ở nước ta bởi sự ra đời Thiền phái Trúc Lâm đã góp phần cổ vũ tinh thần người dân nước Việt về khả năng phát triển những giá trị văn hoá bản địa, nội sinh trong lòng dân tộc. Ðây cũng chính là sự đáp ứng nhu cầu đời sống tâm linh, tín ngưỡng của mỗi cộng đồng ở từng thời đại, giai đoạn lịch sử cụ thể.
Các nhà nghiên cứu đã khẳng định, Thiền phái Trúc Lâm đã tạo đà thúc đẩy sự ra đời hàng trăm ngôi chùa lớn với những nét cổ kính và chiều sâu thế giới tâm linh của người dân nước Việt. Đồng thời, nhiều tầng lớp tăng chúng cùng quy hướng theo một dòng tu hành in đậm sắc thái Phật giáo dân tộc. Nơi tu hành giảng đạo của ba vị sư Tổ Thiền phái Trúc Lâm nay là điểm du lịch, tham quan danh thắng của không riêng người dân Việt. Hình tượng ba vị sư Tổ Trúc Lâm cũng được tôn thờ, nghệ thuật hoá thành tranh, tượng và nhân vật trong văn học viết cũng như truyền thuyết dân gian, là những giá trị còn mãi của dân tộc.
Leo núi Bảo Đài lên chùa Ngoạ Vân, ở ngay cấp nền thứ nhất, du khách gặp 2 tháp đá uy nghiêm sừng sững. Tháp mộ phía bên phải, ghép bằng những phiến đá xanh rất lớn, được ghép khít bằng mộng có tên Đoan Nghiêm tháp, là nơi đặt bài vị của thiền sư Đức Hưng, hiệu là Viên Minh, thiền sư đã tôn tạo chùa Ngoạ Vân và cho trùng tu xây mới toà Phật hoàng tháp bằng đá thời Lê Trung hưng năm 1707. Tháp phía bên trái được dựng bằng đá gạo và đá bán laterit ghép mộng, ở chính giữa mặt nam tầng thứ 2 chạm nổi ba chữ Hán là Phật hoàng tháp. Phía trước tháp có tượng voi đá và ngựa đá chầu. Trong lòng tháp đặt một bài vị bằng đá xanh khắc trang trí hoa lá và hình rồng tinh xảo, nội dung bài vị ghi “Nam mô đệ nhất tổ Trúc Lâm đầu đà Tĩnh tuệ giác hoàng Trần triều đệ tam Nhân Tông hoàng đế Điều Ngự vương Phật” (Nam mô a di đà Phật, bài vị thờ Điều Ngự vương Phật Đầu đà Tĩnh tuệ giác hoàng, tổ thứ nhất phái Trúc Lâm, vua thứ 3 triều Trần Hoàng đế Nhân Tông). Phía trước Phật hoàng tháp có bia đá thấp, văn bia ghi “Minh Mạng nhị thập nhất niên, cửu nguyệt, sơ lục nhật phụng, Trần triều Nhân Tông hoàng đế lăng sắc tạo” (ngày mồng 6 tháng 9 năm Minh Mệnh thứ 21 (1840), phụng sắc tạo (bia) lăng hoàng đế Trần Nhân Tông).
Ngoạ Vân - Thánh địa của Thiền phái Trúc Lâm nói riêng, Phật giáo Việt Nam nói chung; với vai trò đó, Ngoạ Vân gắn liền với sự thăng trầm của lịch sử Phật giáo Việt Nam. Các giá trị to lớn của quần thể chùa, am, tháp tại Ngoạ Vân và vị trí của nó trong lịch sử Phật giáo Việt Nam đã được khẳng định và đó là những giá trị còn mãi.
Tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm luôn đồng hành với dân tộc, là “điểm tựa tinh thần”, góp phần củng cố và nâng cao ý thức liên kết cộng đồng, tinh thần độc lập tự chủ của nước Việt trước mọi thử thách cam go của lịch sử. Trải qua hơn 700 năm nhưng những giá trị văn hoá mà Thiền phái Trúc Lâm để lại vẫn đang và sẽ lan toả mạnh, được các thế hệ nối tiếp, kế thừa và truyền bá đến nhiều quốc gia trên thế giới với những tư tưởng mang đậm giá trị nhân văn.
Nguyễn Xuân (CTV)
