Hơn tám thập niên đã trôi qua, địa giới hành chính đã thay đổi và những chứng nhân của một thời kỳ lịch sử hào hùng đã vắng bóng gần hết nhưng câu chuyện Đệ tứ chiến khu Đông Triều vẫn tiếp tục được kể như một phần ký ức không thể tách rời trong sự phát triển vươn mình của vùng đất cửa ngõ phía Tây Quảng Ninh.
Dấu ấn đặc sắc trong Cách mạng Tháng Tám
Trong câu chuyện về Đệ tứ Chiến khu, chùa Bắc Mã và đình Hổ Lao là hai địa danh không thể tách rời. Ngược dòng lịch sử về những ngày trung tuần tháng 4/1945, trước tình thế cách mạng dần chín muồi, Hội nghị cách mạng quân sự Bắc Kỳ họp tại Bắc Giang đã quyết định thành lập “Đệ tứ Chiến khu Đông Triều” (tức chiến khu Trần Hưng Đạo), nhằm tiến tới tổng khởi nghĩa toàn quốc.
Lực lượng chiến khu bao gồm các lực lượng cách mạng và yêu nước mà tiêu biểu là các tổ chức của Mặt trận Việt Minh ở Quảng Ninh, Hải Phòng. Địa bàn hoạt động của Chiến khu bao gồm toàn bộ vùng Đông Bắc và một phần vùng duyên hải Bắc Bộ. Bộ máy của Chiến khu do Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ chỉ đạo.
Từ Chiến khu Trần Hưng Đạo, lực lượng cách mạng tỏa đi các địa phương để lãnh đạo nhân dân đứng lên đấu tranh. Ngày 8/6/1945, từ khu vực Bắc Mã, lực lượng cách mạng tiến công các đồn Đông Triều, Mạo Khê, Tràng Bạch và Chí Linh, giành thắng lợi. Chiều cùng ngày, tại đình Hổ Lao, cuộc mít tinh mừng thắng lợi được tổ chức, tuyên bố thành lập Chiến khu Trần Hưng Đạo - Đệ tứ Chiến khu.
Ông Lê Phú, Đại đội trưởng Đại đội Ký Con, hiện đang sống tại số nhà 27, ngõ 517, đường Thụy Khuê, Hà Nội, kể rằng: Vào tháng 4/1945, ông bắt liên lạc với Nguyễn Bình, Tư lệnh Chiến khu Đông Triều, được lệnh tháo 2 khẩu đại liên trên tàu Pháp về trang bị cho nghĩa quân. Sau chiến thắng Bí Chợ, Tiểu đội Ký Con được thành lập, ông Lê Phú được cử làm Tiểu đội trưởng. Các chị em Phụ nữ cứu quốc ở Đông Triều tặng cho Tiểu đội một lá cờ đỏ thắm có thêu dòng chữ "Ký Con". Sau đó ít ngày, Tiểu đội Ký Con bổ sung 2 tiểu đội du kích để xây dựng Trung đội Ký Con, đơn vị chủ lực của Chiến khu, đóng ở trại Sếu cách chùa Bắc Mã chừng 7km làm nhiệm vụ bảo vệ Chiến khu và huấn luyện quân sự.
Tháng 7/1945, thế và lực của quân du kích cách mạng trên đà phát triển mạnh, Ủy ban Quân sự cách mạng Chiến khu quyết định đánh chiếm tỉnh lỵ Quảng Yên với 3 trung đội tham gia; trong đó có Trung đội Ký Con do Trung đội trưởng Lê Phú chỉ huy. Rạng sáng 20/7, quân ta đánh trại lính bảo an, chiếm kho bạc, nhà bưu điện và các cơ quan công sở khác, bắt giữ nhiều tên phản động, hoàn toàn làm chủ thị xã. Quảng Yên là tỉnh lỵ đầu tiên trong nước được giải phóng từ trước Cách mạng Tháng Tám. Đó là một dấu ấn đặc sắc trong Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Ninh.
Ở Cẩm Phả, Hòn Gai và các huyện miền Đông, một số nơi tiến hành khởi nghĩa tự quản, một số nơi mời nghĩa quân Đệ tứ chiến khu về tiếp quản. Như vậy, chỉ trong một thời gian ngắn, Chiến khu Đông Triều đã làm tròn sứ mệnh lịch sử của mình. Sự ra đời Chiến khu Đông Triều là kết quả của sự lãnh đạo tài tình của Đảng, đã khơi dậy được tinh thần yêu nước và tập hợp được lực lượng cách mạng và nhân dân Đông Triều và các vùng xung quanh, đập tan chính quyền thực dân, phong kiến và tay sai, tạo nền tảng cho quá trình xây dựng và phát triển lực lượng vũ trang của cả nước.
Viết tiếp trang sử mới
Ông Nguyễn Quang Nhạ, nguyên Bí thư Huyện ủy Đông Triều, cho rằng: Cuộc khởi nghĩa của nhân dân Đông Triều diễn ra đúng với đường lối cách mạng của Đảng, để lại nhiều bài học quý trong thực tiễn đấu tranh cách mạng và đã đóng góp vào kho tàng lý luận vận động cách mạng của Đảng. Nhân dân luôn tự hào với những chiến công vẻ vang, những tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước, về chủ nghĩa anh hùng cách mạng, càng vững tin vào sự lãnh đạo của Đảng để viết tiếp trang sử mới, xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Từ 1/7/2025, cùng với cả nước và Quảng Ninh thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, thành phố Đông Triều cũ chia ra làm 5 phường. Cũng theo ông Nguyễn Quang Nhạ, các phường khu vực Đông Triều thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp là cùng tỉnh, cùng đất nước làm cuộc cách mạng sắp xếp lại giang sơn. Đây là việc hết sức cần thiết tạo ra cho các phường những điều kiện phát triển mới với nhiều tiềm năng, thế mạnh mới.
Khu vực trung tâm Chiến khu là chùa Bắc Mã và đình Hổ Lao nay thuộc phường An Sinh. Danh xưng Đông Triều gắn liền với những năm tháng khói lửa của Đệ tứ chiến khu nay được chọn làm tên phường trung tâm của thành phố Đông Triều cũ. Những địa danh mà nghĩa quân Chiến khu lập chiến công thì nằm rải rác cả ở các phường lân cận như Hoàng Quế, Bình Khê và Mạo Khê. Ranh giới hành chính tuy có khác biệt nhưng được kết nối với nhau rất chặt chẽ bởi nơi đây từng là căn cứ địa cách mạng vững chắc, là vùng đất “đỏ” của những chiến sĩ, những người dân Đông Triều đã nuôi giấu cán bộ cách mạng.
Hôm nay, khi bước chân trên những phố phường, người ta không còn chỉ thấy dấu tích chiến tranh mà thấy một diện mạo mới đang dần hiện rõ nhịp điệu đô thị hóa, sự phát triển kinh tế mạnh mẽ và khát vọng vươn lên.
Đơn cử như tại phường Đông Triều, mục tiêu đặt ra trong 6 tháng cuối năm 2026 không còn chỉ là “giữ vững” mà là “đột phá” trong tăng trưởng kinh tế; nâng cao chất lượng đô thị, sớm đạt tiêu chí chung của tỉnh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương”. Phường phấn đấu tổng giá trị sản xuất trên 8.036,96 tỷ đồng, tốc độ tăng trưởng kinh tế trên 15%, 11/11 chỉ tiêu kinh tế - xã hội đạt và vượt kế hoạch. Đó không phải con số nói suông mang tính mơ mộng, mà là kết quả của việc tập trung tháo gỡ khó khăn cho sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, xây dựng, thương mại dịch vụ, du lịch và nông nghiệp; hỗ trợ di dời các cơ sở sản xuất trong khu dân cư vào cụm công nghiệp phù hợp quy hoạch.
Những vùng đất ở Đông Triều xưa từng gắn với nông nghiệp truyền thống giờ đây đẩy mạnh cơ cấu lại theo hướng ứng dụng công nghệ cao, sản xuất tập trung, liên kết chuỗi, truy xuất nguồn gốc. Vùng lúa chất lượng cao, vùng hoa, rau xanh, thủy sản và các sản phẩm đặc trưng được chú trọng. Lĩnh vực thương mại, dịch vụ, du lịch được phát triển gắn với lợi thế giao thông, tuyến đường ven sông, hệ thống chợ, cơ sở lưu trú, dịch vụ ăn uống và sản phẩm OCOP.
Hạ tầng đô thị tại các phường cũng đang "thay da đổi thịt" từng ngày. Các phường đẩy nhanh giải phóng mặt bằng các dự án trọng điểm, đặc biệt là đường ven sông, các khu dân cư, hạ tầng kỹ thuật được chỉ đạo quyết liệt, công khai, minh bạch. Hệ thống thoát nước, điện chiếu sáng, cây xanh, trường học, thiết chế văn hóa, khu vui chơi thể thao được đầu tư.
Tại phường Đông Triều, Đề án bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa đặc sắc của con người Đông Triều gắn với du lịch và xây dựng nếp sống văn minh đô thị đang được triển khai. Nhiều điểm di tích, nhiều di sản văn hóa được số hoá, phục vụ du khách tham quan thực tế ảo 360° tích hợp thuyết minh thông minh. Chính sách người có công, bảo trợ xã hội, giảm nghèo được thực hiện đầy đủ; không còn hộ nghèo theo tiêu chí hiện hành.
Quản lý đất đai, tài nguyên, môi trường, phòng chống thiên tai theo phương châm “3 trước”, “4 tại chỗ” được chú trọng. Rác thải sinh hoạt được thu gom, xử lý. Người dân được cung cấp đầy đủ nước sạch. Hệ thống camera an ninh và lực lượng bảo vệ ở cơ sở phát huy hiệu quả.
Những đổi thay ấy không làm mất đi hồn cốt lịch sử của vùng đất Đệ tứ chiến khu năm xưa. Ngược lại, chúng làm cho câu chuyện lịch sử được viết tiếp, được nối dài hơn trong đời sống hiện tại. Di sản được số hóa, được kể chuyện một cách sinh động bằng công nghệ, được kết nối với du lịch và phát triển kinh tế. Người dân không chỉ tự hào về quá khứ anh hùng, mà còn thấy rõ tương lai đang được kiến tạo từng ngày bằng những việc làm cụ thể. Đó là tiến độ giải ngân vốn đầu tư công gắn với chất lượng công trình, chống thất thu ngân sách, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, nâng cao trách nhiệm người đứng đầu và xây dựng chính quyền liêm chính, phục vụ, kiến tạo.
Đứng trên mảnh đất từng là căn cứ địa cách mạng, nhìn những con đường mới, những khu đô thị đang hình thành trên các phường, những sản phẩm OCOP mang thương hiệu địa phương, những dịch vụ công trực tuyến tiện lợi, người ta cảm nhận rõ rệt một sự chuyển mình mạnh mẽ. Đệ tứ chiến khu ngày xưa là nơi giữ lửa cách mạng. Đệ tứ chiến khu hôm nay là nơi thắp lên ngọn lửa nhiệt huyết, ngọn lửa của tinh thần phát triển mạnh mẽ mà bền vững, hiện đại nhưng vẫn mang đậm bản sắc văn hoá.
Ở đó, mỗi người dân đang góp thêm một viên gạch cho sự đổi thay của quê hương Đệ tứ chiến khu. Sự đổi thay ấy không phải là quên đi quá khứ mà là tiếp nối quá khứ bằng những bước đi vững chắc hơn trong hiện tại và hướng về ngày mai tươi sáng, để vùng đất lịch sử xứng đáng với tên gọi và với khát vọng của thế hệ cha ông đã hy sinh máu xương xây đắp.
