Bánh chưng dài là món ăn không thể thiếu trong những ngày tết của người Tày huyện Ba Chẽ. Đây là món ăn mang ý nghĩa thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với người già và cầu mong cho năm mới mùa màng bội thu, no ấm.
[links()]
Theo bà con dân tộc Tày huyện Ba Chẽ, để làm ra một chiếc bánh chưng ngon, hấp dẫn, đòi hỏi rất nhiều công đoạn khác nhau. Nguyên liệu làm bánh được chọn rất kỹ từ gạo, thịt, lá dong, lá cơm lông và lạt buộc. Khác với nhiều loại bánh chưng ở dưới xuôi, gạo gói bánh chưng của người Tày huyện Ba Chẽ là loại gạo nếp được trồng trên nương - giống lúa nếp đặc sản của người dân nơi đây. Để gạo được thơm dẻo, đến cận tết bà con mới mang thóc đi xay xát.
Gạo nếp được vo sạch, trộn với muối và để ráo nước. Người Tày ở Ba Chẽ thường gói bánh chưng dài với hai loại nhân: Nhân thịt lợn trộn với đỗ xanh hoặc nhân thịt lợn và lá cơm lông. Phần nhân đỗ xanh được nghiền vỡ ra, ngâm nước ấm khoảng 3 tiếng, đãi sạch vỏ, nấu chín rồi rang tơi, thêm chút gia vị cho đậm đà. Lá cơm lông được rửa sạch, để ráo nước, thái nhỏ và trộn với thịt lợn, tẩm ướp với muối và hạt tiêu. Thịt lợn để gói bánh phải là thịt ba chỉ.
Khi các nguyên liệu được chuẩn bị đầy đủ thì tiến hành gói bánh. Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo để đảm bảo chiếc bánh đẹp mắt, các góc phải đều nhau. Quá trình gói phải để hai chiếc lá chéo đầu đuôi, nhân đỗ và thịt ở giữa. Nếu gói quá chặt tay thì bánh sẽ nghẹt nước, ngược lại gói quá lỏng bánh sẽ bị nhão. Do đó, để gói được chiếc bánh chưng tròn đẹp là cả một kỹ thuật độc đáo của người Tày mà không phải ai cũng làm được. Lá dong lót dưới đáy nồi, bánh được xếp lên trên để luộc. Bánh chưng dài thường được luộc từ 10-12 tiếng, lửa phải đun nhỏ, đều, để chiếc bánh được rền, không bị sống bên trong, nhão bên ngoài.
Sau khi luộc, bánh được vớt ra rửa sạch trong nước lạnh và để khô ráo vỏ ngoài. Khi ăn, người ta thường dùng sợi lạt để cắt bánh thành khoanh hình tròn. Bánh bên ngoài có màu xanh, nhân ở giữa màu đỏ tía của lá cơm lông hay màu vàng của đỗ xanh hòa quyện với thịt lợn. Khác với bánh chưng dưới xuôi, nguyên liệu gói bánh chưng của người Tày ở Ba Chẽ chủ yếu do bà con tự làm ra, vì vậy bánh ăn có vị thơm ngon tự nhiên, dẻo, không bị ngấy.
Chị Vi Thị Nhu (Khu phố 3, thị trấn Ba Chẽ) cho biết: Mỗi khi tết đến, trong bữa cơm đầu năm mới của những gia đình dân tộc Tày đều không thể thiếu món bánh chưng dài. Đây là món ăn truyền thống, vì vậy vào dịp tết (từ 25 đến 30 tháng Chạp) các gia đình thường tổ chức gói bánh chưng. Mỗi nhà thường gói 5-10 chiếc để ăn dần. Chúng tôi tâm niệm, bánh chưng dài sẽ mang lại may mắn, no đủ và một vụ mùa thắng lợi cho gia đình trong năm mới.
Thùy Loan (Trung tâm TT-VH Ba Chẽ)
