Quảng Ninh có nhiều điều kiện thuận lợi để sản xuất đồ gốm sứ, đất nung. Tận dụng những thế mạnh này, những nghệ nhân các làng gốm ở Quảng Ninh đang gìn giữ và phát triển dòng gốm sứ đặc trưng: Gốm sứ nặng lửa.
Quảng Ninh có nguồn đất sét rất phong phú, có chất lượng cao, trải rộng ở nhiều địa phương từ Móng Cái, Hải Hà, Hạ Long, Quảng Yên, Uông Bí đến Đông Triều. Cùng với đó, đá cao lanh, cát thuỷ tinh, đá vôi để tạo men sứ cũng có ở nhiều nơi trong tỉnh. Đây là hai nguồn nguyên liệu đóng vai trò quan trọng nhất cho nghề sản xuất gốm sứ. Về nhiên liệu nung gốm, Quảng Ninh có nguồn than đá dồi dào, cộng thêm củi cũng rất nhiều.
Dòng gốm nặng lửa Quảng Ninh phát triển đầu tiên là ở Móng Cái. Trong thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, Móng Cái đã trở thành một trung tâm gốm sứ Việt Nam. Gốm sứ nặng lửa ở Móng Cái đã lên ngôi và khẳng định được vị thế của mình trong suốt thời gian dài. Nhưng sau đó, trung tâm sản xuất gốm sứ nặng lửa chuyển về Đông Triều, trên cơ sở sự chuyển giao kỹ thuật của gốm sứ Móng Cái. Người mang dòng gốm này từ Móng Cái về Đông Triều là cụ Hoàng Bá Huy, vốn được coi là “ông tổ” của làng gốm Đông Triều hiện nay. Ban đầu gốm Đông Triều được làm rất thủ công với loại lò bầu nhỏ, có hai ngăn mà dân trong nghề vẫn gọi là lò bầu một má. Thời ấy, sản phẩm đều được vuốt bằng tay trên bàn xoay, chủ yếu tạo ra các loại bát, đĩa đơn giản… Sau này, xuất hiện thêm các loại ấm chén, tích, liễn v.v.. được hình thành theo lối khuôn gỗ của gốm sứ Bát Tràng và tiếp đó là nhiều sản phẩm được làm theo kiểu đổ rót của gốm sứ Hải Dương.
Nghệ nhân Lê Trọng Mỹ, nguyên Phó Chủ nhiệm HTX Gốm sứ Đông Thành (phường Đức Chính, TX Đông Triều) cho biết, dòng gốm sứ nặng lửa có khả năng chịu nhiệt cao lên đến 1280oC. Sản phẩm làm ra có độ bền cao, khả năng chịu va đập tốt, khi vận chuyển có thể chồng lên nhau không cần lót mà vẫn không vỡ. Có được điều đó là nhờ Quảng Ninh có nguồn đất sét với hàm lượng nhôm cao và nhiều nguyên liệu để chế tạo ra loại men phù hợp. Theo ông Mỹ, muốn có sản phẩm gốm sứ nặng lửa, cần phải chế ra loại men có cùng độ chịu nhiệt với đất sét, nếu không sản phẩm sẽ rạn nứt, phồng rộp. Men gốm tạo ra từ đất cao lanh loại I có hàm lượng nhôm cao, đá Trường Thạch mua từ Vĩnh Phúc cộng với một số nguyên liệu là oxit gốc sắt như Manganm, Crom, Coban v.v.. để hoà phối và tạo màu. Trước kia nguyên liệu khó khăn, nghệ nhân làng gốm phải đi tìm đất bùn ở cửa sông về phơi khô để chế ra men gốm. Bây giờ nguyên liệu bán sẵn tiện lợi hơn rất nhiều.
Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, đến nay dòng sứ nặng lửa vẫn được gìn giữ và duy trì ở nhiều cơ sở ở Đông Triều. Đáng mừng hơn là mẫu mã sản phẩm hiện nay rất đa dạng, đạt đến trình độ tinh xảo, nhiều sản phẩm đủ sức xuất khẩu vươn ra thị trường thế giới. Hiện nay, ngoài việc xuất khẩu sang một số quốc gia như: Anh, Pháp, Hàn Quốc v.v.. gốm sứ nặng lửa còn được bán rộng rãi cho khách du lịch đến Quảng Ninh.
Nói vậy để thấy, dòng gốm nặng lửa Quảng Ninh còn có nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, cái khó nhất là Quảng Ninh còn thiếu khâu đào tạo thợ có tay nghề, trong khi đội ngũ nghệ nhân cao tuổi thì nay đang ngày một vơi đi. Thêm nữa, mẫu mã sản phẩm cũng phải được cải tiến liên tục trên cơ sở nắm bắt nhu cầu của khách hàng thì dòng gốm này mới có thể đứng vững được trên thị trường.
Huỳnh Đăng
