Không chỉ bổ sung một chế tài mới, Điều 256a Bộ luật Hình sự đã mở ra một cách tiếp cận quyết liệt hơn trong cuộc chiến phòng, chống ma túy ở Quảng Ninh. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp luật định, thay vì chỉ xử phạt hành chính như trước, thể hiện quyết tâm xử lý từ gốc của vấn nạn. Quy định mới được kỳ vọng sẽ góp phần chặn "cầu", siết "cung", làm sạch địa bàn, nâng cao hiệu quả đấu tranh với tội phạm và tệ nạn ma túy.
Phần chìm của “tảng băng” ma túy
Nói đến phòng, chống ma túy, người ta thường nghĩ tới những chuyên án lớn, những đường dây xuyên tỉnh bị triệt phá, những chuyến hàng ma túy bị bắt giữ hay những đối tượng liều lĩnh mang theo vũ khí nóng khi vận chuyển, mua bán chất cấm. Đó là phần nổi dễ nhìn thấy nhất của cuộc chiến chống ma túy.
Nhưng trong thực tiễn đấu tranh, lực lượng Công an hiểu rất rõ rằng, còn tồn tại một phần chìm âm thầm, dai dẳng và khó xử lý hơn nhiều. Đó là những người nghiện, người sử dụng trái phép chất ma túy; đặc biệt là những trường hợp đã được giáo dục, cai nghiện, quản lý sau cai nhưng vẫn tiếp tục tái sử dụng.
Một cán bộ làm công tác quản lý người nghiện tại cơ sở chia sẻ rằng, điều khiến lực lượng chức năng trăn trở nhất không phải là phát hiện người sử dụng ma túy lần đầu, mà là những trường hợp đã nhiều lần được tạo điều kiện để làm lại cuộc đời nhưng vẫn quay về với ma túy. Có những đối tượng được lập hồ sơ quản lý hết lần này đến lần khác. Mỗi lần tái sử dụng lại kéo theo nguy cơ phát sinh các hành vi vi phạm pháp luật khác, gây bất ổn tại khu dân cư và tạo áp lực rất lớn cho công tác quản lý ở cơ sở.
Phía sau mỗi trường hợp tái nghiện là những gia đình mỏi mòn chờ đợi, là những người cha, người mẹ đã nhiều lần hy vọng rồi thất vọng. Có những gia đình gần như kiệt quệ cả về kinh tế lẫn tinh thần sau nhiều năm chứng kiến người thân đi cai nghiện rồi lại tái nghiện, tiếp tục trượt dài trong vòng xoáy của ma túy.
Nếu không chặn được nhóm đối tượng này, ma túy sẽ vẫn có đường quay trở lại cộng đồng, vẫn tiếp tục hình thành những tụ điểm phức tạp; những nhóm sử dụng trái phép chất ma túy, kéo theo các hành vi trộm cắp, cướp giật, cố ý gây thương tích, gây rối trật tự công cộng và nhiều hệ lụy xã hội khác.
Là địa phương có đường biên giới, cảng biển, có hoạt động giao thương và du lịch phát triển mạnh, Quảng Ninh luôn phải đối mặt với áp lực lớn từ tội phạm và tệ nạn ma túy. Ma túy không chỉ là câu chuyện của những đường dây mua bán, vận chuyển từ nơi khác về tiêu thụ, mà còn là câu chuyện của những phận người bị cuốn vào vòng xoáy nghiện ngập, của những gia đình rạn vỡ, của những khu dân cư bất an bởi sự xuất hiện của những đối tượng mất kiểm soát hành vi do sử dụng ma túy.
Trong nhiều năm qua, Công an tỉnh Quảng Ninh không chỉ tập trung đấu tranh với các đường dây, tụ điểm mà còn đặt trọng tâm vào công tác rà soát, quản lý người nghiện, người sử dụng trái phép chất ma túy ngay từ cơ sở. Việc triển khai đồng bộ Kế hoạch số 1845/KH-CAT-PC04 ngày 22/10/2024 và Kế hoạch số 2255/KH-CAT-PV01 ngày 16/12/2024 thể hiện rất rõ tư duy đó.
Đằng sau những kế hoạch ấy là một nhận thức xuyên suốt: Muốn làm sạch địa bàn thì không thể chỉ triệt phá các mắt xích bên ngoài, mà phải siết chặt từng yếu tố làm phát sinh nhu cầu sử dụng.
Trước đây, nhiều trường hợp sau khi bị xử phạt hành chính, sau thời gian cai nghiện hoặc quản lý sau cai vẫn tiếp tục tái sử dụng ma túy. Không ít người bị lập hồ sơ xử lý nhiều lần nhưng rồi vẫn quay lại con đường cũ. Trong những trường hợp ấy, chế tài hành chính bộc lộ những giới hạn nhất định. Khi cái giá phải trả chưa đủ sức răn đe, pháp luật dễ bị nhìn nhận như một hàng rào chưa đủ cứng. Chính sự “nhờn luật” ấy khiến công tác quản lý ở cơ sở gặp không ít khó khăn, trong khi hiệu quả ngăn ngừa tái nghiện chưa đạt như mong muốn.
Có thể thấy rất rõ một thực tế: Cuộc chiến chống ma túy khó có thể đạt hiệu quả bền vững nếu pháp luật chỉ mạnh ở khâu xử lý người mua bán, vận chuyển, tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy nhưng lại thiếu một công cụ đủ sắc để xử lý những trường hợp đã được tạo cơ hội làm lại cuộc đời nhưng vẫn cố tình quay lại với ma túy. Đó chính là bối cảnh để Điều 256a Bộ luật Hình sự ra đời mang ý nghĩa đặc biệt.
Khi pháp luật "bước thẳng" vào thực tiễn
Lần đầu tiên, hành vi sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp luật định như đang trong thời hạn cai nghiện, đang điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế, đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện hoặc trong thời hạn nhất định sau các giai đoạn đó không còn chỉ bị xử phạt hành chính mà bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Với khung hình phạt từ 2 năm đến 3 năm tù; trường hợp tái phạm có thể bị phạt từ 3 năm đến 5 năm tù, Điều 256a phát đi một thông điệp rõ ràng: Sự khoan dung của pháp luật không thể kéo dài vô hạn đối với những người đã nhiều lần được tạo điều kiện từ bỏ ma túy nhưng vẫn cố tình tái phạm.
Điều đáng nói, bản chất của quy định này không phải là hình sự hóa tràn lan người lầm lỡ, mà là xử lý nghiêm những trường hợp đã nằm trong diện quản lý của pháp luật, đã được giáo dục, hỗ trợ, cai nghiện nhưng vẫn cố tình quay lại với ma túy.
Ở một góc độ khác, Điều 256a cũng cho thấy sự thay đổi trong tư duy lập pháp về phòng, chống ma túy. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu đặt vào việc xử lý các hành vi mua bán, vận chuyển, tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy thì nay pháp luật đã "nhìn thẳng" vào nhu cầu sử dụng - một trong những nguyên nhân trực tiếp nuôi dưỡng thị trường ma túy. Đây không chỉ là sự bổ sung về chế tài, mà còn là bước hoàn thiện quan trọng trong tư duy phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa và từ chính những nguy cơ phát sinh ngay trong cộng đồng.
Sự nghiêm khắc ở đây không đối lập với tính nhân văn. Ngược lại, đó là sự nghiêm khắc cần thiết để bảo vệ cộng đồng, bảo vệ trật tự xã hội và cũng để ngăn người vi phạm tiếp tục trượt sâu hơn trên con đường sai lầm.
Đối với lực lượng Công an ở cơ sở, Điều 256a không đơn thuần là một điều luật mới. Đó là công cụ pháp lý được chờ đợi từ thực tiễn. Từ chỗ chủ yếu quản lý bằng các biện pháp hành chính, giờ đây lực lượng chức năng đã có thêm một cơ sở pháp lý đủ mạnh để xử lý triệt để những trường hợp tái sử dụng ma túy mang tính coi thường pháp luật.
Ngay sau khi Điều 256a đi vào thực tiễn, Công an tỉnh Quảng Ninh đã nhanh chóng triển khai áp dụng. Chỉ tính từ tháng 7/2025 đến hết tháng 5/2026, toàn tỉnh đã phát hiện, xử lý hình sự 40 vụ với 56 đối tượng về hành vi sử dụng trái phép chất ma túy theo quy định mới. Con số này không quá lớn nếu đặt trong tổng thể các vụ án ma túy. Nhưng ý nghĩa của nó không nằm ở quy mô tuyệt đối mà ở thông điệp pháp lý và hiệu ứng xã hội mà nó tạo ra. Từ đây, hành vi tái sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp luật định không còn là vi phạm có thể “phạt rồi để đó”, mà đã trở thành hành vi phạm tội phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Cũng trong năm 2025, toàn tỉnh Quảng Ninh đã bắt giữ, xử lý 596 vụ với 1.489 đối tượng liên quan đến ma túy; thu giữ hơn 13,2kg heroin, hơn 3kg ma túy tổng hợp dạng rắn cùng nhiều loại ma túy khác; đồng thời thu giữ 6 khẩu súng, 176 viên đạn và 1 quả lựu đạn. Những con số ấy cho thấy cuộc chiến chống ma túy trên địa bàn chưa bao giờ là dễ dàng. Nhưng những con số cũng khẳng định một thực tế: khi “cầu” còn tồn tại thì “cung” vẫn còn đất sống. Muốn chặn tận gốc phải khống chế được nhu cầu sử dụng, đặc biệt là ở nhóm đối tượng đã từng nghiện, từng sử dụng và có nguy cơ tái nghiện cao.
Bước chuyển trong tư duy làm sạch địa bàn
Nếu trước đây người tái sử dụng trái phép chất ma túy thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ quản lý hành chính thì nay, ở những trường hợp luật định, hành vi ấy đã được đặt đúng với tính chất nguy hiểm của nó.
Một người tái sử dụng ma túy không chỉ là một cá nhân vi phạm. Trong nhiều trường hợp, đó là điểm khởi đầu của một chuỗi phát sinh khác: tụ tập sử dụng, mua bán lẻ, chứa chấp, lôi kéo người khác sử dụng và hình thành các điểm phức tạp mới về an ninh, trật tự. Khi chặn được mắt xích ấy, lực lượng chức năng không chỉ xử lý một người mà còn ngăn chặn được nhiều nguy cơ phát sinh phía sau. Khi răn đe được nhóm đối tượng này, đồng nghĩa với việc kéo giảm một phần nhu cầu sử dụng. Và khi “cầu” giảm, “cung” tất yếu sẽ bị tác động.
Điều 256a vì thế không chỉ là sự bổ sung về chế tài. Đó là bước hoàn thiện quan trọng trong thế trận phòng, chống ma túy theo hướng kín hơn, chắc hơn và sát thực tiễn hơn.
Pháp luật đã "bước thẳng" vào phần gốc rễ – nơi nhu cầu sử dụng ma túy từng âm thầm nuôi sống nhiều mắt xích phạm tội khác. Ở Quảng Ninh, bước đi ấy đang tạo ra những chuyển động mới: Quyết liệt hơn, thực chất hơn. Và cũng cho thấy quyết tâm làm sạch địa bàn từ chính những nguyên nhân sâu xa nhất của vấn nạn ma túy.
