Trong những năm tháng chiến tranh chống đế quốc Mỹ, khu vực Đại Yên (TP Hạ Long) là nơi tập trung của nhiều đơn vị thanh niên xung phong (TNXP); họ đến để xây dựng cầu cảng, bến tàu, đường sắt v.v.. những công trình huyết mạch giao thông quan trọng phục vụ cuộc kháng chiến. Và vì thế, nơi đây cũng là một trong những trọng điểm oanh tạc ác liệt của máy bay Mỹ...
Kể cho chúng tôi nghe về những TNXP làm việc trên các công trường dưới làn bom đạn của kẻ thù ngày ấy, nhiều người dân Đại Yên giờ vẫn còn xúc động khi nhắc đến cái ngày đầu tháng 7 cách đây 47 năm về trước, ngày mà bom đạn Mỹ đã cướp đi sinh mạng của 8 nữ TNXP và nhiều người khác...
Bắt đầu từ chuyện về 8 ngôi mộ liệt sĩ ở Nghĩa trang...
Hiện nay, phần mộ của 8 nữ liệt sĩ TNXP này đang được đặt tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đồng Đăng (thuộc phường Việt Hưng, TP Hạ Long). Theo ông Nguyễn Văn Thuyên, Phó Chủ tịch Hội Cựu TNXP TP Hạ Long, hiện đang cư trú tại phường Đại Yên, thì những ngôi mộ liệt sĩ này được quy tập về Nghĩa trang Đồng Đăng từ rất lâu rồi nhưng hầu như rất ít ai biết đó là mộ các nữ chiến sĩ TNXP hy sinh trong trận oanh tạc của máy bay Mỹ xuống Đại Yên ngày 1-7-1966. Ngay đến anh em hội viên Hội Cựu TNXP Quảng Ninh cũng phải đến gần đây mới được biết điều đó. Có chuyện ấy là bởi trên mộ chí của các liệt sĩ chỉ ghi tên, tuổi và quê quán, ngoài ra không còn thông tin gì khác…
“-Cách đây độ khoảng 7, 8 năm gì đó, khi tôi còn đang làm Phó Bí thư Đảng uỷ xã Đại Yên (lúc ấy Đại Yên là một xã thuộc huyện Hoành Bồ), tình cờ một lần vào viếng Nghĩa trang Liệt sĩ Đồng Đăng, tôi cứ ngờ ngợ khi thấy ở đây có 8 ngôi mộ nữ liệt sĩ, trong đó có những cái tên quen quen, hình như mình đã nghe ở đâu rồi…” - Ông Thuyên kể - “Vậy là tôi cùng với một số anh chị em trong Ban Liên lạc cựu TNXP xã Đại Yên (lúc ấy ở Hạ Long chưa có Hội Cựu TNXP) lên Phòng LĐ-TB&XH huyện để tìm hiểu cho rõ ràng. Qua hồ sơ còn lưu tại Phòng LĐ-TB&XH huyện, chúng tôi được biết chính xác đó là 8 nữ chiến sĩ thuộc một đơn vị TNXP mà sau này là Công ty CT Thuỷ Hải Phòng, hy sinh ngày 1-7-1966 tại khu vực cảng Đại Yên…”.
Và đến khi tổ chức Hội Cựu TNXP tỉnh Quảng Ninh được thành lập (2-2006), thông qua Hội Cựu TNXP TP Hạ Long, anh chị em cựu TNXP ở Đại Yên đã đề nghị Hội Cựu TNXP tỉnh có văn bản gửi tới cơ quan chức năng ở các địa phương là quê hương của các nữ liệt sĩ này để xác minh đầy đủ, cụ thể hơn; trên cơ sở đó hàng năm tổ chức tôn tạo, phúng viếng v.v.. theo đúng nghi thức “Nghĩa tình đồng đội” do Hội Cựu TNXP Việt Nam quy định. Kết quả xác minh, có 5 người quê ở Hải Phòng, 3 người khác quê ở Hà Tây, Nam Định, Hưng Yên; trong số họ, người cao tuổi nhất lúc hy sinh là 41, những người khác ở độ tuổi trên dưới 30, có người mới 21 tuổi…
Từ những thông tin mà ông Nguyễn Văn Thuyên và các anh chị em trong chi hội Cựu TNXP phường Đại Yên (TP Hạ Long) cung cấp, chúng tôi tìm đến nhà ông Phạm Văn Cấn, nguyên là Chủ tịch UBHC xã Đại Yên những năm chống Mỹ. Ông Cấn đang ốm rất nặng nhưng khi nghe nói chúng tôi muốn tìm hiểu về các nữ TNXP đã hy sinh trên công trường trong trận bom ngày 1-7-1966, ông đã cố gượng dậy… Ông bảo, hồi ấy các đơn vị TNXP đến làm đường sắt, xây dựng cảng v.v.. không ở tập trung mà ở trong nhà dân. Thế nhưng máy bay Mỹ ném bom bất ngờ xuống khu vực công trường đúng vào lúc anh chị em đang làm việc nên tổn thất rất lớn; rất nhiều người bị thương, còn con số tử vong thì lên tới 18 người; một số được đưa về quê, chỉ có 8 cô TNXP nhà ở xa là chôn cất ngay tại chỗ…
“-Đến bây giờ tôi vẫn không thể quên được cái ngày ấy. Người chết, người bị thương dồn về khu vực trạm xá công trường, nhìn mà rơi nước mắt. Có người, như cái cô Kha ấy (nữ liệt sĩ Đặng Thị Kha) bị bom cắt ra từng mảnh, chúng tôi phải nhặt nhạnh để ghép lại… Thật tội nghiệp!” - Ông Cấn nói.
Qua câu chuyện của ông Cấn cũng như của một số người dân Đại Yên từng chứng kiến trận đánh bom của giặc Mỹ xuống khu vực cảng năm ấy, tôi cũng có thể phần nào mường tượng được sự khốc liệt của nó vào thời điểm đó. Chợt nghĩ, trong chiến tranh chống Mỹ, đâu phải chỉ ở chiến trường miền Nam hay tuyến lửa miền Trung v.v.. những người lính TNXP mới phải đội mưa bom bão đạn, mà ngay tại Quảng Ninh cũng đã từng có không ít nơi, không ít trường hợp như thế! Như khu vực cảng Đại Yên mà tôi đang đứng đây chẳng hạn; với trận oanh tạc ngày 1-7-1966 làm hàng chục chiến sĩ TNXP hy sinh, mảnh đất này cũng đáng để dựng tượng đài kỷ niệm một thời bom đạn chiến tranh lắm chứ, cũng đáng để coi là di tích lịch sử lắm chứ…
Đến chuyện về một khu tưởng niệm trong doanh trại bộ đội
Chia sẻ những suy nghĩ của mình với các cựu TNXP ở Đại Yên, mọi người đều tỏ ra rất đồng tình với tôi. Ông Nguyễn Văn Thuyên bảo: “-Thực ra hiện ở khu vực cảng, nơi diễn ra trận oanh tạc của máy bay Mỹ năm đó, đã có Đài tưởng niệm các liệt sĩ TNXP. Nhưng đó là do cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 471 và 472 (thuộc Lữ đoàn Hải quân 147) xây dựng ngay trong doanh trại của đơn vị từ cách đây rất lâu rồi!”.
Để biết rõ hơn về việc xây dựng Đài tưởng niệm này, chúng tôi đã đến nơi đóng quân của Tiểu đoàn 471 và 472 Hải quân. Quả thực ở đó, ngay trong doanh trại có xây một Đài tưởng niệm các liệt sĩ, tuy không hoành tráng nhưng cũng khá chu đáo, sạch sẽ. Đặc biệt, trong khuôn viên Đài tưởng niệm có một cây táo cành lá rất sum suê, toả bóng mát cho cả một vùng càng khiến cho khung cảnh ở đây thêm vẻ tôn nghiêm hơn. Qua trao đổi điện thoại với Đại tá Trịnh Hồng Khanh, nguyên Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn 147, nay đang là cán bộ Bộ tham mưu Binh chủng Hải quân, ông cho biết việc xây dựng Đài tưởng niệm này là do một sự tình cờ; trong một lần đào công sự, anh em bộ đội phát hiện một mẩu xương lẫn trong đất. Hỏi người dân địa phương thì biết nơi đây từng có nhiều TNXP đã ngã xuống trong trận đánh bom của giặc Mỹ và có thể đây là một phần thi thể của một chiến sĩ nào đó mà trong lúc đạn bom ác liệt, mọi người đã sơ ý để sót... Vì thế, đơn vị đã cho xây tượng đài này cùng một ngôi mộ để chôn cất phần hài cốt không đầy đủ ấy. Đại tá Trịnh Hồng Khanh còn bảo, (không biết là thật hay đùa?) rằng: “-Từ ngày xây khu tưởng niệm này, có nhiều điều linh thiêng ứng nghiệm lắm! Vậy nên anh em chiến sĩ càng chăm chút khu tưởng niệm một cách cẩn thận, chu đáo hơn!”.
Tuy nhiên, có lẽ cũng là do việc xây dựng khu tưởng niệm mang “tính tự phát” như thế nên khó tránh khỏi những sơ sót; chẳng hạn như trên tấm bia chỉ thấy ghi dòng chữ chung chung “Đời đời nhớ ơn các liệt sĩ” và bên dưới là các chữ số: 010768 (chắc là để chỉ ngày các liệt sĩ hy sinh là ngày 1-7-1968 chăng?). Chưa nói tới sự nhầm lẫn đáng tiếc (vì thực ra là ngày 1-7-1966), việc “mã hoá” ngày tháng hy sinh của các liệt sĩ bằng các chữ số như thế này quả là cũng hơi… tuỳ hứng!
Nói điều này không phải là có ý trách móc hay phê phán các cán bộ, chiến sĩ của đơn vị khi họ tự ý xây dựng khu tưởng niệm các liệt sĩ này; bởi đây là một việc làm thể hiện tình cảm cao đẹp đối với các liệt sĩ. Nhưng rõ ràng, nếu công việc được tiến hành một cách bài bản hơn, có sự phối hợp của địa phương, cơ quan chức năng, tổ chức Hội Cựu TNXP v.v.. chắc chắn sẽ tránh được những sơ sót như vậy. Thiết nghĩ, đây cũng là việc rất nên làm; một mặt là để tỏ lòng tri ân các liệt sĩ, mặt khác còn là nơi ghi lại dấu ấn một thời chiến tranh ác liệt; từ đó nhằm giáo dục truyền thống cho lớp thế hệ trẻ ở địa phương!
Quốc Huấn
