Tháp bà Ponagar nằm trên một ngọn đồi nhỏ cao khoảng hơn 10m so với mực nước biển ở cửa sông Cái thuộc phường Vĩnh Phước, là một trong những điểm du lịch nổi tiếng của TP Nha Trang (Khánh Hoà). Đây là một đền tháp tiêu biểu của người Chăm, được xây dựng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII.
Trong khuôn viên khoảng 50.000m2, quần thể Tháp bà Ponagar gồm có 3 lớp: Lớp dưới cùng gồm tháp cổng chính, cổng phụ, tường rào bảo vệ. Lớp giữa - đối diện với tháp chính là khu kiến trúc Tiền định Mandapa, gồm 22 trụ hình bát giác có chiều cao khác nhau. Theo lịch sử văn hoá Chăm, đây là khu vực chuẩn bị hành lễ của người Chăm trước khi vào tháp cầu cúng. Lớp trên cùng gồm 4 tháp: Tháp chính (dinh Bà), tháp giữa (dinh Ông), tháp đông nam (dinh Cô), tháp tây bắc (dinh Cậu). Đây là không gian chính để tổ chức các hoạt động văn hoá, lễ hội.
Trong 4 tháp trên thì tháp chính (dinh Bà) là tháp lớn nhất với chiều cao khoảng 23m, thờ Thiên Y Ana Thánh Mẫu (người Chăm gọi là Ponagar) - tương truyền là người mẹ xứ sở đã có công dạy người Chăm cách trồng lúa, dệt vải, chăn nuôi... Trong sử sách cũng như tiềm thức của người Chăm, vai trò của nữ thần Ponagar đặc biệt quan trọng và đó là biểu tượng người phụ nữ duy nhất được tôn thờ độc lập.
Cả 4 tháp trong quần thể Tháp bà Ponagar được xây dựng gần giống như tháp ở Thánh địa Mỹ Sơn (Quảng Nam) với đặc trưng là gạch xây rất khít mạch, không nhìn thấy chất kết dính. Lòng tháp rỗng tới đỉnh, cửa tháp quay về hướng đông. Mặt ngoài thân tháp có nhiều gờ, trụ, đấu. Trên đỉnh các trụ, thường đặt gạch trang trí hoa văn hình vòm tháp, trông như chiếc tháp nhỏ đặt lên một tháp lớn. Trên thân tháp còn có nhiều tượng và phù điêu bằng đất nung.
Chính cái cách người Chăm xưa xây dựng tháp bằng gạch nung mà không sử dụng vôi vữa đã làm nên giá trị đặc biệt của Tháp bà Ponagar nói riêng, các tháp của người Chăm nói chung. Theo lời giới thiệu của nữ hướng dẫn viên di tích, cho đến nay đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu cả của các nhà khảo cổ trong và ngoài nước về chất kết dính của các viên gạch trong quá trình xây dựng tháp của người Chăm xưa nhưng kết quả đến nay vẫn là ẩn số.
Với những giá trị đặc sắc về kiến trúc nghệ thuật, năm 1979, quần thể Tháp bà Ponagar đã được Bộ VH-TT (nay là Bộ VH-TT&DL) xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia và trở thành điểm đến của du khách khi đến với thành phố biển Nha Trang.
Hàng năm, cứ vào ngày 20 đến 23-3 âm lịch, Tháp bà Ponagar lại đón hàng vạn du khách tới hành hương. Bao năm qua, lễ hội Tháp Bà Ponagar luôn được coi là một trong những lễ hội lớn nhất khu vực Nam Trung bộ và Tây Nguyên.
Trần Minh
