Thực tiễn tại các xã Quảng Tân, Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô cho thấy phát triển du lịch cộng đồng đang là hướng đi chiến lược của nhiều địa phương trên địa bàn Quảng Ninh. Hướng đi này không chỉ tạo sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập cho người dân, mà còn gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc, tạo động lực mới cho chương trình xây dựng nông thôn mới (NTM) giai đoạn hiện nay.
Cách làm của Quảng Tân
Một sáng mùa hè tại thôn Lỷ A Coỏng (xã Quảng Tân), sau khi hoàn thành công việc gia đình, các hội viên Câu lạc bộ (CLB) Thêu trang phục truyền thống dân tộc Dao Thanh Phán lại tập trung tại nhà bà Lỷ Tài Múi, Chủ nhiệm CLB ở cuối xóm Làng Ngang. Trên khoảng sân nhỏ, họ quây quần vừa trò chuyện, vừa miệt mài thêu từng đường kim, mũi chỉ, từng sợi kim tuyến, hạt cườm đủ màu sắc trên nền vải đen. Nhờ sự khéo léo của người phụ nữ vùng cao, những tấm thổ cẩm với họa tiết tinh xảo dần hoàn thiện, lưu giữ trọn vẹn nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc.
Bà Lỷ Tài Múi chia sẻ, ban đầu CLB thành lập xuất phát từ mong muốn của chị em trong thôn là giữ nghề, truyền dạy lại cho con cháu để nét văn hóa của dân tộc không bị mai một. Được sự hỗ trợ của cấp ủy, chính quyền địa phương, CLB nhanh chóng đi vào hoạt động bài bản. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt gắn kết cộng đồng, mà còn tạo thêm nguồn thu nhập cho chị em thông qua việc bán sản phẩm tại các chợ phiên truyền thống và hội chợ OCOP...
Vừa trò chuyện với chúng tôi, các thành viên CLB phấn khởi kể về việc đang khẩn trương hoàn thiện các bộ trang phục mới phục vụ chuỗi hoạt động kích cầu du lịch của xã nhân dịp Quốc khánh 2/9. Trong đó, điểm nhấn là chương trình “Tết Độc lập miền Sán Cố” tái hiện không gian văn hóa đặc sắc của đồng bào vùng cao, nơi các sản phẩm thủ công của CLB sẽ được trưng bày, giới thiệu đến du khách.
Những năm gần đây, xã Quảng Tân đã chủ động phục dựng nhiều lễ hội, nghi thức truyền thống như Lễ cầu mùa, Lễ cấp sắc, chợ phiên Ba Nhất, đồng thời duy trì các sự kiện thường niên như Ngày hội văn hóa - thể thao miền Soóng Cọ, Tết Độc lập miền Sán Cố...
Văn hóa bản địa được lan tỏa rộng rãi qua các sạp hàng trưng bày, tiết mục trình diễn dân ca, dân vũ và cuộc thi “Người giới thiệu hay nhất về xã Quảng Tân”. Việc phát triển du lịch đã thúc đẩy công tác bảo tồn văn hóa, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân trên địa bàn.
Cách làm của Quảng Tân thể hiện rõ sự chuẩn bị bài bản, có lộ trình và không nóng vội. Địa phương đã chủ động gieo mầm du lịch từ sớm thông qua việc thành lập các CLB may thêu, hát Sán Cố, phục dựng các nghi lễ ngay từ khu dân cư. Nhờ du lịch, người dân vừa gìn giữ được nếp sống truyền thống, vừa từng bước vươn lên làm giàu ngay trên quê hương bằng các dịch vụ homestay, dẫn tour, phục vụ ẩm thực và bán hàng thủ công. Hệ thống hạ tầng giao thông nông thôn được đầu tư đồng bộ cũng mở ra không gian trải nghiệm rộng lớn cho du khách.
Chú trọng từ nền tảng
Phát triển du lịch nông thôn là chủ trương được Quảng Ninh triển khai đồng bộ. Vừa qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với các địa phương triển khai dự án “Nâng cao năng lực của cộng đồng dân tộc thiểu số tham gia vào các hoạt động phát triển du lịch tại các xã Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô” do Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) tài trợ. Đoàn chuyên gia Nhật Bản đã thực hiện 5 đợt khảo sát, trải nghiệm thực tế các sản phẩm du lịch cộng đồng mẫu như: Thăm chợ phiên, nhà cổ dân tộc Tày; làm xôi ngũ sắc, đan nong tre, ngâm chân lá thuốc; làm bánh coóc mò, bánh ngải; trải nghiệm ẩm thực truyền thống; khám phá rừng trà cổ thụ và đường tuần tra biên giới “sống lưng khủng long”...
Sau những đợt thâm nhập thực tế, lắng nghe ý kiến từ cơ sở, tại hội nghị tổng kết dự án diễn ra đầu tháng 7/2026 vừa qua, các chuyên gia JICA, đại diện chính quyền, doanh nghiệp lữ hành và người dân địa phương đều thống nhất đánh giá cao tiềm năng du lịch cộng đồng tại Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô. Để phát triển bền vững, các đại biểu cho rằng cần tiếp tục tổ chức các chương trình tập huấn, nâng cao năng lực cho người dân trong khâu tổ chức, cung cấp dịch vụ, khai thác tri thức bản địa thành sản phẩm du lịch hấp dẫn; đồng thời chú trọng du lịch sinh thái gắn với bảo vệ môi trường.
Như vậy, mô hình du lịch cộng đồng mang lại hiệu quả kép: Vừa tạo việc làm, cải thiện sinh kế, vừa bảo tồn giá trị văn hóa và tài nguyên thiên nhiên. Quá trình làm du lịch giúp người dân nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường, cảnh quan, xây dựng thôn xóm văn minh. Đây cũng là mắt xích quan trọng hình thành chuỗi giá trị kết hợp giữa sản xuất, dịch vụ và văn hóa trong xây dựng NTM bền vững.
Chính quyền các xã Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô xác định, để du lịch phát triển lâu dài, địa phương phải tập trung hoàn thiện các yếu tố nền tảng. Đó là nâng cấp hạ tầng giao thông, viễn thông, y tế, an toàn thực phẩm, an ninh trật tự, thương mại điện tử, nâng cấp sản phẩm OCOP, bảo đảm điện, nước sinh hoạt, xử lý rác thải và đẩy mạnh chuyển đổi số. Đây cũng là các chỉ tiêu trọng tâm trong Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2026-2030 (Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ).
Từ vị thế "vùng phụ trợ" cho du lịch đô thị, khu vực nông thôn, miền núi Quảng Ninh đang trở thành điểm đến thu hút du khách nhờ không gian sống động và bản sắc văn hóa độc đáo. Phát triển du lịch cộng đồng trên nền tảng văn hóa bản địa chính là chìa khóa giúp người dân nâng cao mức sống, bảo tồn di sản và đưa chương trình xây dựng NTM của Quảng Ninh phát triển ngày càng đi vào chiều sâu.
