Ngày 24/6/2025, tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15, thí điểm cho phép Viện Kiểm sát nhân dân (KSND) khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhóm đối tượng dễ bị tổn thương và lợi ích công cộng. Là một trong 6 địa phương được lựa chọn triển khai thí điểm, Quảng Ninh đã sớm vào cuộc với quyết tâm chính trị cao. Trong đó với vai trò nòng cốt, Viện KSND tỉnh đã chủ động, quyết liệt tổ chức thực hiện theo tinh thần đi trước, làm trước, làm chắc, từng bước đưa chế định pháp lý mới, giàu tính nhân văn này vào cuộc sống, qua đó khẳng định rõ trách nhiệm của ngành Kiểm sát trong bảo vệ lợi ích chung của xã hội.
Chế định nhân văn vì người yếu thế và lợi ích cộng đồng
Mặc dù chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, song Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội đã sớm được triển khai vào thực tiễn, từng bước khẳng định hiệu quả rõ nét và tính đúng đắn của một chế định pháp lý mới, đặt lợi ích công cộng và các nhóm đối tượng yếu thế ở vị trí trung tâm. Qua quá trình thí điểm tại Quảng Ninh, Nghị quyết đã từng bước tạo lập cơ sở pháp lý đủ mạnh, cho phép xử lý kịp thời, dứt điểm các hành vi xâm phạm lợi ích chung của xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết số 205/2025/QH15 đã trao cho ngành KSND một công cụ pháp lý sắc bén, vừa bảo đảm tính răn đe nghiêm minh của pháp luật, vừa thấm đẫm giá trị nhân văn trong bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân, qua đó góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với pháp luật và các cơ quan tư pháp.
Một trong những ví dụ điển hình là việc Viện KSND khu vực 1 chủ động, kiên quyết xử lý vụ ô nhiễm môi trường kéo dài tại hộ bà Nguyễn Thị Hái (tổ 12B, khu 4B, phường Hùng Thắng, nay là phường Bãi Cháy). Ngay sau khi tiếp nhận phản ánh của người dân, các kiểm sát viên đã trực tiếp vào cuộc, tiến hành xác minh hành vi thu gom, tập kết, đốt rác thải và chăn nuôi gia súc, gia cầm trong khu dân cư trên diện tích hơn 2.500m² đất do nhà nước quản lý, gây mùi hôi thối, khói, khí độc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, đời sống các hộ dân xung quanh, làm phát sinh bức xúc kéo dài trong nhân dân.
Thông tin về quá trình xử lý, đồng chí Phạm Lã Việt Anh, Tổ Tố tụng Công ích, Viện KSND khu vực 1 cho biết: Ngay sau khi tiếp nhận phản ánh trên Fanpage “Quảng Ninh 4.0”, đơn vị đã phân công kiểm sát viên Tổ công ích khẩn trương tiếp cận nguồn tin, xác minh theo đúng tinh thần Nghị quyết số 205/2025/QH15. Trên cơ sở phối hợp kiểm tra hiện trường cùng UBND phường Bãi Cháy, Viện KSND khu vực 1 xác định vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công cộng và thụ lý theo thủ tục vụ việc dân sự công ích.
Với các biện pháp nghiệp vụ kiên quyết, đến ngày 22/12/2025, hộ bà Nguyễn Thị Hái đã chấp hành quyết định xử lý, cam kết dọn dẹp toàn bộ rác thải, trả lại mặt bằng, chấm dứt hành vi vi phạm. Qua kiểm tra thực tế ngày 5/1/2026, toàn bộ vi phạm đã được khắc phục, môi trường sống được trả lại cho khu dân cư.
Vụ việc không chỉ xử lý dứt điểm một “điểm nóng” ô nhiễm môi trường tồn tại nhiều tháng qua, mà còn cho thấy hiệu lực thực tế của Nghị quyết 205/2025/QH15, khẳng định vai trò nòng cốt của Viện kiểm sát trong bảo vệ lợi ích công cộng, bảo đảm môi trường sống an toàn cho người dân.
Ông Nguyễn Văn Sơn, Bí thư Chi bộ, Trưởng khu 4B, phường Bãi Cháy, cho biết: Sau khi nhân dân tổ 12B gửi đơn kiến nghị, người dân rất mong các cơ quan chức năng sớm giải quyết triệt để. Thực tế cho thấy, với sự phối hợp chặt chẽ, trách nhiệm và quyết liệt của Viện KSND khu vực 1, UBND phường Bãi Cháy, vụ việc đã được xử lý triệt để. Môi trường sống được cải thiện rõ rệt, sinh hoạt của người dân ổn định trở lại. Nhân dân đánh giá cao tinh thần trách nhiệm, sự vào cuộc kịp thời, dứt khoát của các cơ quan chức năng, đặc biệt là vai trò của Viện kiểm sát trong bảo vệ lợi ích công cộng.
Không chỉ bảo vệ lợi ích công cộng, Nghị quyết số 205/2025/QH15 còn phát huy rõ giá trị nhân văn trong việc bảo vệ người yếu thế. Điển hình là việc giải quyết vụ việc cấp giấy khai sinh cho cháu N.V.T, sinh năm 2010, phường Hoàng Quế (trường hợp suốt hơn 10 năm chưa được đăng ký khai sinh, chưa có định danh cá nhân).
Thông tin về quá trình xử lý, đồng chí Vũ Minh Đức, Phó Viện trưởng Viện KSND khu vực 5 cho biết: Ngay sau khi tiếp nhận đơn đề nghị của Ban Giám hiệu Trường THCS Yên Đức, phường Hoàng Quế và của chị N.T.N (sinh năm 1975, mẹ của cháu N.V.T), phản ánh việc gia đình và nhà trường nhiều lần liên hệ các cơ quan có thẩm quyền nhưng chưa được giải quyết, lãnh đạo Viện KSND khu vực 5 đã kịp thời vào cuộc. Qua rà soát, đơn vị xác định đây là vụ việc thuộc thẩm quyền khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương, theo quy định của Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội.
Việc cháu N.V.T chưa được đăng ký khai sinh xuất phát từ những vướng mắc khách quan trong quá trình thực hiện thủ tục của người đại diện hợp pháp. Nếu không được kịp thời tháo gỡ, tình trạng này sẽ ảnh hưởng trực tiếp và lâu dài đến quyền tiếp cận giáo dục, y tế cũng như việc thụ hưởng các chính sách an sinh xã hội của cháu.
Trên tinh thần trách nhiệm cao, bám sát chức năng, nhiệm vụ được giao, Viện KSND khu vực 5 đã khẩn trương triển khai các biện pháp xác minh, trưng cầu giám định ADN, thu thập đầy đủ thông tin, đồng thời trực tiếp làm việc với UBND phường Hoàng Quế, yêu cầu thực hiện việc đăng ký khai sinh và cấp giấy khai sinh cho cháu N.V.T theo đúng quy định của pháp luật. Đến ngày 8/1/2026, UBND phường Hoàng Quế đã hoàn tất thủ tục đăng ký khai sinh, chính thức bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cháu N.V.T - đồng chí Đức cho biết thêm.
Trong niềm xúc động nghẹn ngào, chị N.T.N, mẹ cháu T, không giấu được những giọt nước mắt hạnh phúc khi sau hơn 10 năm chờ đợi, con chị đã chính thức được đăng ký khai sinh, có giấy tờ hợp pháp xác nhận tư cách công dân Việt Nam. Chị chia sẻ: “Nhiều lúc nghĩ cũng buồn lắm, cứ tự hỏi không biết đến bao giờ mới làm được giấy khai sinh cho con. Đi lại nhiều nơi, làm nhiều lần mà vẫn chưa được, có lúc tưởng như bế tắc. Giờ đây, khi cầm trên tay giấy khai sinh của con, tôi thực sự thấy hạnh phúc. Không chỉ là một tờ giấy pháp lý, đây còn là niềm hy vọng để con được học hành, được sống đúng với quyền lợi của mình như bao đứa trẻ khác”.
Những vụ việc trên là minh chứng sinh động cho hiệu quả thực chất của Nghị quyết số 205/2025/QH15 khi được triển khai nghiêm túc, quyết liệt trong thực tiễn. Qua đó, góp phần giúp Viện KSND thực hiện tốt hơn sứ mệnh “bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân”, đồng thời củng cố niềm tin của nhân dân đối với các cơ quan tư pháp nói chung và ngành KSND nói riêng trong giai đoạn hiện nay.
Hành động quyết liệt để Nghị quyết đi vào thực tiễn
Thể hiện rõ quyết tâm chính trị cao và tinh thần chủ động, quyết liệt của địa phương được Quốc hội tin tưởng lựa chọn thí điểm, ngay sau khi Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội được ban hành, Ban Thường vụ Đảng ủy Viện KSND tỉnh đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện việc tổ chức triển khai, tạo sự thống nhất cao về nhận thức và hành động trong toàn Đảng bộ, toàn ngành Kiểm sát tỉnh. Trên cơ sở đó, Viện KSND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 167 ngày 6/8/2025, cụ thể hóa rõ mục tiêu, nhiệm vụ, lộ trình và trách nhiệm của từng đơn vị, từng khâu công tác, bảo đảm triển khai đồng bộ, bài bản, chặt chẽ ngay từ đầu.
Đặc biệt, với tinh thần chủ động “đi trước, làm trước”, Viện KSND tỉnh đã tham mưu Tỉnh ủy Quảng Ninh ban hành Chỉ thị số 02-CT/TU ngày 15/1/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể yếu thế và bảo vệ lợi ích công cộng trên địa bàn tỉnh. Đây là bước đi có ý nghĩa quan trọng, thể hiện sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, tạo nền tảng chính trị, pháp lý vững chắc cho việc triển khai Nghị quyết 205/2025/QH15 trong thực tiễn. Cùng với đó, Viện KSND tỉnh đã phối hợp chặt chẽ với các sở, ban, ngành liên quan xây dựng, ban hành kế hoạch tổ chức thực hiện, bảo đảm việc thí điểm được triển khai đúng quy định, đúng định hướng, đạt hiệu quả thực chất.
Song song với công tác chỉ đạo, điều hành, nhằm tạo sự thống nhất cao về nhận thức và hành động trong toàn ngành, Viện KSND tỉnh đã tổ chức quán triệt, hướng dẫn, tập huấn chuyên sâu về Nghị quyết 205/2025/QH15 với sự tham gia của toàn thể lãnh đạo, kiểm sát viên, kiểm tra viên, công chức của Viện KSND hai cấp. Qua đó, đội ngũ cán bộ được trang bị đầy đủ kiến thức, nắm vững nội dung, hiểu sâu tinh thần nhân văn, nhân đạo của Nghị quyết, nâng cao ý thức trách nhiệm trong thực thi nhiệm vụ. Đồng thời, công tác tuyên truyền, phổ biến Nghị quyết được triển khai đồng bộ, góp phần nâng cao nhận thức của các cơ quan, tổ chức và nhân dân, tạo sự đồng thuận xã hội để Nghị quyết sớm đi vào cuộc sống.
Trong tổ chức thực hiện, Phòng 9 được xác định là đơn vị nghiệp vụ giữ vai trò trung tâm, trực tiếp tham mưu cho lãnh đạo Viện KSND tỉnh ban hành các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội. Đồng thời là đầu mối tiếp nhận thông tin, ý kiến đề nghị của các phòng nghiệp vụ thuộc Viện KSND tỉnh và các Viện KSND khu vực. Trên cơ sở đó, Phòng 9 chủ động rà soát, nắm chắc tình hình, kịp thời tham mưu xác định các vụ việc, vụ án có dấu hiệu xem xét khởi kiện vụ án dân sự; tổng hợp, nghiên cứu các vụ việc đủ điều kiện khởi kiện vụ án dân sự công ích, đề xuất lãnh đạo Viện tổ chức họp Ủy ban Kiểm sát xem xét, quyết định. Việc phối hợp chặt chẽ với các phòng nghiệp vụ khác được thực hiện xuyên suốt, bảo đảm triển khai đồng bộ, hiệu quả các nhiệm vụ trọng tâm.
Đồng chí Nguyễn Hoàng Minh, Trưởng Phòng 9, Viện KSND tỉnh khẳng định: Nhận thức rõ đây là nhiệm vụ mới, khó, nhưng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bảo vệ lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, Phòng 9 đã chủ động, khẩn trương tham mưu lãnh đạo Viện KSND tỉnh ban hành các kế hoạch, văn bản chỉ đạo cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Quốc hội và các quy định của Viện KSND tối cao. Đồng thời, đơn vị tích cực rà soát, nắm bắt thông tin, trực tiếp xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ các vụ việc dân sự công ích, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc xem xét khởi kiện, qua đó góp phần thúc đẩy công bằng xã hội, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội trên địa bàn tỉnh.
Bám sát sự chỉ đạo của Viện KSND tối cao và Viện KSND tỉnh, các viện KSND khu vực đã chủ động xây dựng kế hoạch, chương trình triển khai thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 phù hợp với điều kiện, đặc điểm của từng địa bàn. Trong đó, vai trò lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp của người đứng đầu được đề cao, coi là yếu tố quyết định bảo đảm tính thống nhất, xuyên suốt và hiệu quả. Các đơn vị đã thành lập các tổ kiểm sát chuyên trách, lựa chọn kiểm sát viên, công chức có năng lực, kinh nghiệm, tinh thần trách nhiệm cao, chủ động ứng dụng công nghệ thông tin trong thu thập, xử lý thông tin, nâng cao chất lượng, tiến độ giải quyết các vụ việc.
Viện trưởng Viện KSND khu vực 1 Vũ Thị Đoan, cho biết: Dù việc triển khai các quy định mới chưa có tiền lệ và gặp nhiều khó khăn, song dưới sự chỉ đạo sát sao của Viện KSND tối cao và Viện KSND tỉnh, đơn vị đã chủ động, nghiêm túc vào cuộc với tinh thần rõ người, rõ việc, đề cao trách nhiệm người đứng đầu. Viện KSND khu vực 1 tập trung bố trí đội ngũ cán bộ, kiểm sát viên có năng lực theo sát vụ việc; nhanh chóng ký quy chế phối hợp với 11 phường, xã trên địa bàn tạo sự đồng thuận, phối hợp chặt chẽ trong xác minh, thu thập tài liệu, qua đó đẩy nhanh tiến độ giải quyết các vụ việc dân sự công ích. Dù còn những vướng mắc do nghị quyết mới, nhận thức của người dân và quá trình sắp xếp địa giới hành chính, đơn vị vẫn quán triệt tinh thần không ngại khó, thành lập Tổ công ích bảo vệ lợi ích công cộng và người yếu thế gồm 14 đồng chí, kiểm điểm tiến độ hằng tuần. Qua đó, Viện KSND khu vực 1 tiếp tục phát hiện, xử lý kịp thời các vụ việc xâm phạm lợi ích công cộng, khẳng định rõ vai trò, trách nhiệm của ngành Kiểm sát trong thực tiễn.
Theo thống kê, với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, toàn tỉnh Quảng Ninh đã phát hiện hơn 25 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của các nhóm yếu thế. Thực tiễn cho thấy, trong quá trình Viện KSND tham gia kiểm sát, xác minh, nhiều chủ thể vi phạm đã tự giác chấp hành, chủ động khắc phục hậu quả, chấm dứt hành vi xâm phạm mà không cần áp dụng biện pháp khởi kiện. Kết quả này khẳng định rõ hiệu quả phòng ngừa, tính răn đe và giá trị nhân văn của Nghị quyết số 205/2025/QH15 khi được triển khai nghiêm túc, quyết liệt.
Viện trưởng Viện KSND tỉnh Phạm Viết Vượng nhấn mạnh: Nghị quyết 205/2025/QH15 là chế định pháp lý mới, thể hiện quan điểm nhất quán của Đảng, Nhà nước trong bảo vệ lợi ích công cộng và các nhóm yếu thế. Việc giao Viện KSND đại diện nhà nước khởi kiện bảo vệ lợi ích công vừa là vinh dự, vừa là trách nhiệm lớn. Xác định cán bộ là khâu then chốt, ngành Kiểm sát tỉnh đã chủ động lựa chọn, bố trí đội ngũ Kiểm sát viên có bản lĩnh, năng lực, trách nhiệm cao; đồng thời tăng cường theo dõi, đánh giá, kịp thời rút kinh nghiệm trong quá trình thực hiện.
Dù còn không ít khó khăn, thách thức, nhưng với quyết tâm chính trị cao và sự phối hợp chặt chẽ của các cấp, ngành, cùng vai trò nòng cốt của Viện KSND tỉnh, Nghị quyết 205/2025/QH15 đang từng bước đi vào cuộc sống, khẳng định là công cụ pháp lý quan trọng trong bảo vệ lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của các nhóm yếu thế.
