Xã miền núi Tân Dân (huyện Hoành Bồ) hiện có 6 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó dân tộc Dao chiếm 92% dân số. Bên cạnh tiếng phổ thông (tiếng Việt), từ xưa chữ Nôm Dao đã được cộng đồng người Dao nói chung, ở xã Tân Dân nói riêng sử dụng trong giao tiếp sinh hoạt hàng ngày. Đây là chữ rất quan trọng, cần thiết cho việc duy trì các phong tục tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Dao, nhất là trong việc in viết các loại sớ ngày lễ như lễ cấp sắc, làm chay, sang cát…
Tuy nhiên, hiện số người biết viết chữ Nôm Dao ở Tân Dân còn rất ít, ngày càng mai một dần. Hiện cả xã còn khoảng 10 người biết viết và đọc thành thạo loại chữ này, chủ yếu là thầy cúng, người cao tuổi. Trước thực trạng này, từ tháng 4-2014, UBND xã Tân Dân đã mở các lớp dạy chữ Nôm Dao cho người dân địa phương. Điều này không chỉ đáp ứng nguyện vọng của lớp trẻ, khi mà chữ Nôm Dao đang dần trở nên xa lạ, có nguy cơ mất hẳn, của những người luôn tâm huyết gìn giữ những tri thức do cha ông truyền lại, mà còn với cả cộng đồng người Dao sinh sống tại đây. Các lớp học thu hút được 68 học viên tham gia, 1 lớp học tại nhà văn hoá thôn Khe Cát, 2 lớp học tại Trường THCS Tân Dân. Các lớp duy trì học đều đặn 3 buổi/tuần, vào các buổi tối. Đối tượng tham gia vào lớp học tương đối phong phú, trẻ nhất là 18 tuổi, lớn tuổi nhất hơn 50. Kinh phí tổ chức lớp học được xã hỗ trợ và do các học viên tự nguyện đóng góp.
Ông Bàn Tài Kim (50 tuổi) thầy dạy chữ Nôm Dao lớp học ở thôn Khe Cát (xã Tân Dân) cho biết: “Hiện ở xã chỉ còn lại số ít các thầy còn biết viết chữ Nôm Dao. Lớp trẻ bây giờ hầu như không biết viết chữ dân tộc mình. Tôi học chữ Nôm Dao từ nhỏ, đã từ lâu mong muốn được truyền dạy lại hết những kiến thức của cha ông cho thế hệ trẻ kế thừa tiếp. Thật may là có lớp học chữ Nôm Dao mở tại thôn, tôi đã có cơ hội dạy, phát triển chữ viết của dân tộc mình trong cộng đồng. Tuy lớp học chỉ kéo dài hơn 5 tháng, nhưng giá trị mà nó mang lại là rất lớn”.
Theo ông Bàn Tài Kim, mục đích của lớp học không chỉ dạy chữ Nôm Dao cho mọi người mà còn hướng họ đến những chừng mực, hoà khí, thấu hiểu triết lý đời sống, khi đó người ta sẽ tự giác không mắc các tệ nạn xã hội. Người học chữ Nôm Dao tốt, sẽ tự mình nhận biết lẽ sống, có lòng hiếu thảo với cha mẹ và nhân đạo với mọi người. Đối với đồng bào Dao thì lễ cấp sắc là nghi lễ chính thức công nhận sự trưởng thành của người đàn ông, đòi hỏi thầy cúng phải đọc thông, viết thạo chữ Nôm Dao để viết những lời cúng, lời chúc tụng... Trong nghi lễ cần có nhiều thầy cúng (thường từ 5-6 thầy), trong khi đó số lượng thầy cúng ở xã hiện chưa đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân. Thông qua lớp học này cũng là để bồi dưỡng những người trẻ giỏi chữ Nôm Dao của địa phương…
Sau hơn 5 tháng triển khai các lớp học chữ Nôm Dao, đến nay hầu hết học viên trong lớp đã đọc thông, viết thạo chữ của dân tộc mình, số còn lại cũng đã nhận được mặt chữ và phân biệt được cách phát âm. Anh Triệu Đức Hiện, học viên của lớp học tại thôn Khe Cát, tâm sự: “Trước đây, tôi viết, đọc chữ Nôm Dao rất khó. Nhờ có lớp học này, được thầy giáo chỉ bảo, hiện tôi đã tương đối thành thạo đọc, viết chữ của dân tộc mình. Tôi mong muốn có thêm nhiều lớp học khác cho đồng bào của mình, cũng là để tôi tiếp tục nâng cao thêm kiến thức cho mình”.
Chữ Nôm Dao là một di sản văn hoá quý báu, gắn liền với các sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng của người Dao. Chữ viết của dân tộc Dao là di sản văn hoá phi vật thể thuộc loại hình tiếng nói, chữ viết đã được Bộ VH,TT&DL đưa vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, cần được quan tâm, nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn. Ông Nguyễn Thanh Ân, Chủ tịch UBND xã Tân Dân, cho biết: Thời gian tới, xã tiếp tục vận động và tạo điều kiện mở lớp học chữ Nôm Dao đợt 2 nhằm đáp ứng nguyện vọng, nhu cầu học chữ dân tộc của bà con trong xã. Từ những lớp học này, chúng tôi hy vọng chữ Nôm Dao ngày một hồi sinh trong cộng đồng người Dao nói chung, ở xã Tân Dân nói riêng. Từ đó, những tri thức, bản sắc giá trị văn hoá của cha ông sẽ được tiếp thu, lưu giữ, bảo tồn và ngày một phát triển.
Phạm Tăng
