90 năm trước, trong cuộc tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ Quảng Ninh, khẩu hiệu “Kỷ luật và đồng tâm, chúng ta nhất định thắng!" được nêu cao, kết tinh ý chí đấu tranh và sức mạnh đoàn kết. Từ cuộc đấu tranh lịch sử năm 1936 ấy, tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm" đã trở thành mạch nguồn sức mạnh, là niềm tự hào không chỉ của riêng thợ mỏ, mà đã trở thành cốt cách của một vùng đất.
Nhân kỷ niệm 90 năm Ngày Truyền thống công nhân Vùng mỏ - Truyền thống ngành Than 12/11 (1936-2026), phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Ninh đã có cuộc trò chuyện với ông Đoàn Văn Kiển, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, về vấn đề này.
Chia sẻ với phóng viên, ông Kiển cho hay: Vào dịp kỷ niệm 60 năm Ngày miền mỏ bất khuất năm 1996, chúng tôi đã mời được 20 cụ trực tiếp tham gia đình công năm 1936 đến dự lễ mít tinh. Tôi vinh dự được trò chuyện với các cụ về cuộc đình công năm ấy. Có nhiều câu chuyện rất xúc động.
Tôi nhớ, về nội dung cuộc đình công, nhà văn Lê Phương đã nung nấu viết cuốn tiểu thuyết “Bất khuất”. Nhà văn Lê Phương đã ăn, ở cùng công nhân 6 tháng liền tại Cẩm Phả. Ông đã đến từng nhà gặp gỡ các nhân vật để viết cuốn tiểu thuyết. Vào năm 2019, Công đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam và Tập đoàn đã cùng với gia đình tái bản cuốn tiểu thuyết này.
Tôi nghĩ, điều quan trọng nữa mà chúng ta cần nói đến là sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng. Thời bấy giờ, Đảng ta chưa có nhiều đảng viên, nhưng Đảng bộ ở Vùng mỏ lại khá mạnh. Vào thời điểm cuộc đình công, Đảng bộ do đồng chí Vũ Văn Hiếu làm Bí thư.
Và có một người nữa mà tôi đã trực tiếp gặp đó là bác Nguyễn Công Hòa, một trong 3 người lãnh đạo Đảng bộ. Nhân dịp bác Hòa tròn 100 tuổi, tôi đã đến thăm nhà bác ở Hà Nội và nói chuyện với bác về cuộc đình công năm 1936. Bác Hòa ở tuổi bách niên, nhưng minh mẫn lắm. Bác kể cho chúng tôi nghe về sự lãnh đạo của Đảng, về những miếng cá khô, bơ gạo, đến các thứ được công nhân mỏ chia sẻ cho nhau trong cuộc tổng bãi công.
- Tại sao chúng ta nói là cuộc tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ, trong khi thống kê của Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ chỉ nói có 27.000 người. Điều này có đúng hay không thưa ông?
+ Vâng, tôi hỏi câu hỏi này thì bác Nguyễn Công Hoà bảo lúc bấy giờ 1 cái thẻ lao động thì có 2 hoặc 3 người cùng làm. Người ta chung nhau một thẻ, cho nên con số công nhân thực tế đông hơn, không phải cứ tính như Pháp thống kê. Không chỉ là phu mỏ, mà gia đình họ, những người buôn bán nhỏ cũng tham gia ủng hộ, đấy là điều cực kỳ quan trọng, tức là nó có tính lan tỏa.
Cuộc tổng bãi công diễn ra vào đêm 12 rạng sáng ngày 13 chưa phải là 3 vạn thợ mỏ, vì lúc đó mới chỉ diễn ra ở chỗ Núi Trọc của Cẩm Phả. Sau đó mới lan tỏa ra Hòn Gai và Vàng Danh. Lúc bấy giờ như báo Đông Pháp nói thì chỉ riêng Vàng Danh đã có hàng vạn người. Nếu cộng cả gia đình họ thì mấy vạn rồi. Cho nên con số thực tế đông lắm, không thể lấy con số thống kê của Pháp mà nói rằng không có 3 vạn người đình công.
Tôi muốn nói về sự lãnh đạo của Đảng lúc bấy giờ là trực tiếp với câu khẩu hiệu “Kỷ luật và đồng tâm, chúng ta nhất định thắng”. Vế đầu "Kỷ luật và Đồng tâm" là phương pháp đấu tranh phải đồng lòng, nhất trí, phải giữ vững được kỷ luật. Người thợ mỏ nào bỏ trước là không được, đã tham gia phải làm sao từ đầu đến cuối.
- Vậy còn vế thứ hai "nhất định thắng" thì sao, thưa ông?
+ Vế thứ hai với mục tiêu là phải nhất định thắng. Thắng là gì, là những yêu sách mình đưa ra như tăng lương, giảm giờ làm, bỏ tiền cho công nhân mua cuốc xẻng, dụng cụ làm việc, chống đánh đập... phải được đáp ứng. Nghĩa là mục tiêu phải đạt được thì cuộc đình công mới thôi.
Như thế, cuộc đình công không phải chỉ diễn ra trong 1 ngày 12/11, mà kéo dài đến cuối tháng 11 mới kết thúc trên toàn Vùng mỏ. Cuộc đình công có ý nghĩa lớn lắm. Và tôi xin khẳng định lại đó là do sự lãnh đạo của Đảng. Nếu không có sự lãnh đạo thì không duy trì được kỷ luật, không duy trì được sự đồng lòng của thợ mỏ. Chính từ đó, truyền thống "Kỷ luật và Đồng tâm" không phải chỉ đối với thợ mỏ, mà là của cả vùng đất Quảng Ninh này.
Vì vậy mà năm 1961, nhân dịp kỷ niệm 15 năm cuộc tổng bãi công, Khu ủy Hồng Quảng quyết định kỷ niệm thường niên hằng năm và lấy là Ngày Miền mỏ bất khuất. Và ngày đó không phải chỉ có mỏ than với các nhà máy cơ khí của than tổ chức, mà được tổ chức tại các trường học, bệnh viện, cơ quan Đảng, chính quyền ở Quảng Ninh. Đó là ngày tự hào của cả miền đất này, của tất cả các tầng lớp nhân dân Quảng Ninh.
- Theo ông, bài học lịch sử quan trọng nhất mà cuộc tổng bãi công để lại là gì?
+ Bài học lớn nhất đó là sự lãnh đạo của Đảng. Đừng bao giờ quên điều đó. Nếu tách rời khỏi sự lãnh đạo của Đảng thì không duy trì được kỷ luật. Và không có kỷ luật thì làm sao có sự thành công của cuộc tổng bãi công năm 1936. Và chúng ta cũng không có được Vùng mỏ như ngày nay. Ai nói gì thì nói, còn đó là cảm nhận của tôi, là chính kiến của tôi.
- Khi nhận nhiệm vụ lãnh đạo ngành Than vào giai đoạn đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, ngành Than đang đối mặt với nhiều khó khăn, ông đã cùng tập thể lãnh đạo của Tập đoàn từng bước ổn định sản xuất, kinh doanh, cũng như đời sống công nhân mỏ như thế nào?
+ Cứ mỗi một lần cái khó ập đến thì đội ngũ thợ mỏ đều không nao núng. Mọi người lại siết chặt tay nhau. Và nếu người lãnh đạo đủ tốt, biết cách tập hợp, đoàn kết thợ mỏ thì sẽ thành công.
Năm 1994, cả Vùng mỏ như "tan hoang" do nạn khai thác than trái phép và sau khi Thủ tướng Võ Văn Kiệt đi kiểm tra đã quyết định thành lập Tổng Công ty Than Việt Nam hướng theo mô hình tập đoàn kinh doanh đa ngành. Tất cả đều quy về một mối, do Tỉnh ủy Quảng Ninh lãnh đạo và chúng tôi bàn bạc thống nhất với nhau những giải pháp để lập lại trật tự trong khai thác than, tiêu thụ được than và để vẫn giữ được Hạ Long trong xanh.
Chúng tôi đã rút toàn bộ những cơ sở vật chất kỹ thuật ra khỏi nội thị. Tốn kém lắm nhưng phải làm. Tại sao cha ông chúng ta đấu tranh để cuộc sống tốt đẹp hơn mà bụi than vẫn vào đến tận giường ngủ của công nhân? Vậy đấu tranh để làm gì? Vì thế, đưa những cơ sở sàng tuyển than, kho than ra khỏi thành phố để nhà cửa được sạch sẽ hơn, hít thở được không khí trong lành hơn, hưởng luồng gió mát lành từ vịnh Hạ Long thổi vào.
Chúng tôi cũng đề ra những chính sách làm sao để lo được thị trường trong nước tăng trưởng, thị trường xuất khẩu tăng lên và lập lại trật tự trong ngành Than, tạo điều kiện đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, áp dụng tiến bộ kỹ thuật, tăng năng suất và đời sống của người công nhân cũng được nâng lên. Việc làm có nhiều thêm, thu hút thợ mỏ trở lại và đời sống phát triển như ngày hôm nay. Muốn làm gì thì làm, phải tạo mọi điều kiện để người công nhân lao động đỡ nặng nhọc, vất vả, đỡ nguy hiểm hơn, thu nhập phải cao hơn, đời sống tinh thần phải tốt hơn.
- Mục tiêu ngày xưa "nhất định thắng" là tăng lương, giảm giờ làm. Sau 90 năm, cái “nhất định thắng” bây giờ phải hiểu là gì, thưa ông?
+ Đừng chỉ nói đến vế thứ nhất là "Kỷ luật và Đồng tâm", "nhất định thắng" là nhất định hạnh phúc. Đó là phải làm việc an toàn. Mỗi người thợ đều trở về đến nhà yên lành sau ngày làm việc, về đến nhà, vợ đứng chờ ôm một cái thì mới gọi là ngày an toàn. Tôi định nghĩa như thế trong cuốn sách của mình xuất bản năm 2014.
"Nhất định thắng" phải là mục tiêu. 90 năm trước, người thợ mỏ vùng lên đấu tranh đòi tăng lương, giảm giờ làm. Bây giờ, thắng ở đây là phải sống hạnh phúc. Đến bây giờ, Tập đoàn đã xây nhiều nhà ở cho công nhân. Tiêu chuẩn mỗi một thợ lò 25m2 như một căn hộ nhỏ với trang bị đầy đủ. Bữa ăn thợ lò rất đủ chất. Thợ mỏ được phục hồi sức khỏe, rèn luyện văn hóa văn nghệ, thể thao rất tuyệt vời. Tất cả các mỏ không phải chỉ đưa thợ mỏ về quê ăn Tết, mà còn đón vợ con họ xuống mỏ ăn Tết.
Hằng ngày, thợ lò được đưa đón bằng xe giường nằm. Thợ mỏ lên xe ngủ một giấc, xuống mỏ ăn bữa đầu ca tự chọn rồi đi làm, đảm bảo sức khỏe. Làm xong rồi tắm rửa sạch sẽ, lên xe là về với vợ, chơi với con. Tức là ngành Than đang thay đổi rất mạnh mẽ để giữ chân những người thợ, để tạo cho họ cảm thấy hạnh phúc khi làm việc trong ngành.
- Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!
