Đầu năm 2014, xã Liên Hoà (TX Quảng Yên) tổ chức khánh thành đền Phạm Tử Nghi tại thôn 6 thuộc xã. Ngôi đền có diện tích 85m2, gồm 3 gian. Đền được xây theo lối kiến trúc cổ, toàn bộ kết cấu gỗ làm bằng gỗ lim. Tổng mức đầu tư hơn 3 tỉ đồng. Như tên gọi- đền thờ Phạm Tử Nghi thờ Tứ Dương Hầu Phạm Tử Nghi. Vậy ông là ai?
Theo Văn hoá Yên Hưng - Lịch sử hình thành và phát triển (NXB Chính trị Quốc gia - 2008 do Lê Đồng Sơn chủ biên, trang 228), Phạm Tử Nghi, tên huý là Phạm Thành, tên chữ là Tử Nghi. Ông sinh ngày 2-2-1509 tại làng Nghĩa Xá, xã Vĩnh Niệm huyện An Dương, trấn Hải Dương (nay là phường Niệm Nghĩa, quận Lê Chân, TP Hải Phòng). Nhờ có trí dũng hơn người, ông làm quan đến chức Tứ Dương Hầu của triều đình nhà Mạc.
Theo các tài liệu lịch sử, năm 1546, vua Mạc là Mạc Phúc Hải chết, con trưởng là Mạc Phúc Nguyên lên nối ngôi. Vì vua còn nhỏ tuổi, Phạm Tử Nghi có chủ trương lập Mạc Chính Trung là con thứ của Mạc Đăng Dung nối ngôi nhưng các đại thần nhà Mạc không nghe. Phạm Tử Nghi bèn cùng với Mạc Văn Minh là cháu Mạc Đăng Dung đưa Mạc Chính Trung về Hoa Dương, huyện Ngự Thiên (nay thuộc Thái Bình) lập triều đình riêng. Quân nhà Mạc đã nhiều lần tấn công nhưng đều bị Phạm Tử Nghi đánh bại.
Theo Văn hoá Yên Hưng - Di tích, văn bia, câu đối, đại tự (NXB Chính trị Quốc gia 2008, do Lê Đồng Sơn chủ biên, trang 371), về sau Phạm Tử Nghi đưa Mạc Chính Trung ra chiếm cứ vùng Yên Quảng (Quảng Ninh ngày nay) và đánh cả sang vùng Quảng Đông, Quảng Tây của nhà Minh. Minh sử quyển 321, tờ 29a - một sách lịch sử theo thể kỷ truyện do Trương Đình Ngọc biên soạn vào đời Thanh (Trung Quốc) chép rằng rằng: “Mạc Chính Trung đem gia thuộc chạy sang Khâm Châu quy phục nhà Minh, còn Tử Nghi thu tàn binh trốn ra Hải Đông”. Cũng Minh sử chép rằng năm 1547, Phạm Tử Nghi phao tin là Mạc Phúc Nguyên chết, phải đón Chính Trung về nối ngôi nên kéo quân sang Châu Khâm và Châu Liêm. Tổng đốc Quảng Đông sai quân phục đánh, bắt sống được em của Tử Nghi là Tử Lưu, đuổi Phạm Tử Nghi về tận Vân Đồn ở Hải Đông. Nhiều sách sử của ta như Hoàng Việt địa dư chí, Hải Dương toàn hạt tỉnh chí, v.v. cũng chép tương tự như thế.
Về cái chết của Phạm Tử Nghi, Đại Việt sử ký toàn thư tập 4, trang 138 chép: “...Bấy giờ nhà Minh muốn đem quân sang, họ Mạc sợ lắm, mới sai kẻ tiểu tốt đi bắt được (Tử Nghi) chém đầu, sai đưa sang nước Minh. Đi đến đâu thường sinh ôn dịch, người và súc vật bị hại nên người Minh trả lại”. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm ông mất là năm 1551. Còn trong ngọc phả Nam Hải đại vương (hiện lưu ở miếu Đôn Nghĩa, xã Vĩnh Niệm) thì ghi ông chết ngày 14-9 đời Mạc Diên Thành (1578-1585). Hàng năm, vào ngày này, nhân dân trong xã vẫn cúng giỗ ông.
Do công tích của Phạm Tử Nghi đối với lịch sử nên ông được các triều đại phong kiến Lê, Nguyễn sắc phong thượng đẳng thần. Tại Hải Phòng, ước có khoảng hơn 20 làng xã thờ Phạm Tử Nghi (hay còn gọi là đức Thánh Niệm) làm thành hoàng hoặc phúc thần.
Tại Quảng Ninh, từ lâu Phạm Tử Nghi đã được nhân dân vùng Hà Nam (Quảng Yên) tôn lập đền, miếu thờ như miếu Vu Linh (làng Yên Đông, phường Yên Hải), phối thờ tại đình Quỳnh Biểu (phường Liên Hoà), chùa Lái (phường Liên Vị)… Có nơi như làng Hải Yến (phường Phong Hải), làng Động Linh (xã Minh Thành) tôn Phạm Tử Nghi là thành hoàng làng thờ ở trong đình. Các nơi thờ Phạm Tử Nghi đều tôn ngài là Đức Thánh Niệm hay Linh ứng Đại vương, Đại Hải chi thần. Tại miếu Vu Linh hiện còn các đôi câu đối ca ngợi Phạm Tử Nghi như: Thánh đức linh thiêng, Đông Hải núi sông thiên cổ miếu/ Thần thông chính trực/ xã tắc vững bền bốn mùa hương hay Đức lớn yên dân thiên cổ thịnh/ Công cao hộ quốc vạn niên thường.
Đại Dương
