Điều 65 Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 nêu: “Phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu”. Từ thực tế đất nước, nên sửa lại như sau: “Phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu trong kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước”.
Hiến pháp năm 1992 quy định GD-ĐT, KH&CN là quốc sách hàng đầu. Từ đó đến nay, sự phát triển của các lĩnh vực này chưa đúng vai trò, vị trí là quốc sách hàng đầu. Có nhiều nguyên nhân, nhưng chủ quan là thiếu các chế định pháp luật phù hợp tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Sự “thương mại hoá” đã và đang diễn ra, thể hiện ở việc “tầm sinh giảng đạo”; thị trường KH&CN thiếu vắng cả “người bán” và “người mua”. Để phát triển các lĩnh vực này đúng nghĩa là quốc sách hàng đầu, cần có chế định thị trường cụ thể. Khi GD-ĐT, KH&CN phát triển theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, nó sẽ chuyển biến mạnh mẽ cả về lượng và chất. Việc “tầm sinh giảng đạo” sẽ trở về với truyền thống “Tầm sư học đạo”; KH&CN sẽ thật sự là động lực trực tiếp phát triển kinh tế - xã hội...
Điều 66, khoản 1 nên bỏ cụm từ “đào tạo người lao động có nghề, năng động, sáng tạo”, vì “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” đã bao hàm cả nội dung trên. Khoản 2, bỏ “ưu tiên đầu tư”, “thực hiện chính sách học bổng, học phí hợp lý; ưu tiên phát triển giáo dục ở miền núi, hải đảo, vùng dân tộc thiểu số và các vùng đặc biệt khó khăn khác”. “Nên thêm cụm từ: Thực hiện các chính sách ưu tiên cho giáo dục” vào sau cụm từ “giáo dục quốc dân”. Đảo cụm từ “và tạo điều kiện thu hút các nguồn đầu tư khác cho giáo dục” sau cụm từ “quy định phổ cập giáo dục và”. Như vậy, vừa khái quát cả ưu tiên đầu tư và các ưu tiên khác; bảo đảm logic từ chính sách đến quy định thu hút các nguồn lực cho giáo dục và nội dung ưu tiên không bị bó hẹp khi thực tiễn đặt ra. Khoản 2 nên sửa lại như sau: “Nhà nước thống nhất quản lý hệ thống giáo dục quốc dân, thực hiện các chính sách ưu tiên cho giáo dục; quy định phổ cập giáo dục và tạo điều kiện thu hút các nguồn đầu tư khác cho giáo dục”. Khoản 3 bỏ đoạn “học tập để phát triển tài năng”; thêm từ “để” trước từ “người khuyết tật”; bỏ cụm từ “Nhà nước và xã hội tạo điều kiện”; sửa thành: “Nhà nước và xã hội tạo điều kiện để người khuyết tật và những người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn được học văn hoá và học nghề phù hợp”.
Khoản 2 và khoản 3 Điều 67 viết dài nhưng chưa đủ trong điều kiện toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế, quy phạm Hiến pháp chỉ nên định hướng cơ bản và mở, để các ngành luật có liên quan như Luật TN&MT, Luật Đất đai... cần cụ thể hoá. Vì vậy, hai khoản này nên gộp thành khoản 2 mới như sau: “Nhà nước thống nhất quản lý môi trường quốc gia và tham gia tích cực bảo vệ môi trường toàn cầu; xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm môi trường.”.
Khoản 1, Điều 68, nếu viết như Dự thảo sẽ dẫn đến hiểu không thống nhất: Trách nhiệm bảo vệ môi trường thuộc về Nhà nước, còn nghĩa vụ bảo vệ môi trường thuộc về tổ chức và cá nhân. Về phương diện chế độ pháp luật của một quốc gia, công dân có những nghĩa vụ đối với xã hội và Nhà nước, Nhà nước có nghĩa vụ bảo đảm những quyền hợp pháp của công dân. Trách nhiệm là hệ quả pháp lý khi một cá nhân, tổ chức có nghĩa vụ phải đền bù thiệt hại do mình gây ra. Vì vậy, cần bỏ cụm từ “và là... của mọi”, thêm từ “và” trước “cá nhân”, chuyển cụm từ “nghĩa vụ” sau chữ “là”. Khoản 1 sửa lại thành: “Bảo vệ môi trường là nghĩa vụ, trách nhiệm của Nhà nước, xã hội, tổ chức và cá nhân.”
Nền kinh tế nước ta đang chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hoá sang kinh tế thị trường định hướng XHCN, phấn đấu đến năm 2020 cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại; bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc... Mục tiêu đó chỉ có thể đạt được khi GD-ĐT, KH&CN phát huy vai trò, vị trí là quốc sách hàng đầu đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển kinh tế tri thức bền vững.
TS, Luật gia Trần Xuân Ảnh
(Trường Chính trị Nguyễn Văn Cừ)
