Với những giá trị độc đáo, đặc biệt là nghi lễ rước người sống, Lễ hội Tiên Công (TX Quảng Yên) đã được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với niềm tự hào, cơ hội là trách nhiệm gìn giữ và phát huy giá trị di sản trong đời sống hôm nay với không ít thách thức...
Nỗ lực của cộng đồng
Cách đây hơn 600 năm, các vị Tiên Công đã từ kinh thành Thăng Long về vùng cửa sông Bạch Đằng khai canh mở đất, lập nên vùng đất Hà Nam trù phú ngày nay. Nhớ công ơn các vị Tiên Công, hơn 300 năm trước, con cháu đời sau đã lập từ đường thờ thuỷ tổ Tiên Công, lập miếu thờ Tiên Công và tổ chức tế lễ, sau đã trở thành lễ hội lớn của cả vùng Hà Nam ngày nay.
Việc tổ chức Lễ hội Tiên Công được duy trì suốt hằng trăm năm qua, không bị đứt quãng dù cho thiên tai hạn hán, úng lụt, dù cho chiến tranh khốc liệt. Gìn giữ di sản của người xưa, những năm qua, các cấp chính quyền địa phương cũng như mỗi người dân vùng lễ hội đã có nhiều cố gắng để gìn giữ và phát huy giá trị di sản. Cụ thể, việc tuyên truyền được làm dưới nhiều hình thức phong phú, như làm phim truyền hình, phát thanh tuyên truyền, phát hành các tờ rơi, tờ gấp... để giáo dục lòng tự hào về truyền thống văn hóa và lễ hội của quê hương, qua đó nâng cao nhận thức, ý thức bảo tồn và tổ chức lễ hội. Người dân vùng lễ hội cũng tự tổ chức các phần lễ cũng như một số trò chơi dân gian. Nay không chỉ Lễ hội Tiên Công được vinh danh mà không gian tổ chức lễ hội là di tích miếu Tiên Công và 14/28 từ đường dòng họ thờ thuỷ tổ Tiên Công cũng đã được xếp hạng là Di tích cấp quốc gia.
Bên cạnh đó, thị xã cũng đã chỉ đạo các cơ quan, đơn vị liên quan, đoàn thể của xã, phường hằng năm tổ chức tốt lễ mừng thọ cho cụ Thượng (những bậc cao niên tròn 80, 90, 100 tuổi trở lên) ở địa phương; khuyến khích các gia đình, dòng họ tổ chức mừng thọ cho các cụ Thượng. Đặc biệt, từ năm 2012 đến nay, thị xã đã có cơ chế hỗ trợ kinh phí động viên, khuyến khích các gia đình, dòng họ tổ chức đoàn rước Thọ cho cụ thượng lên miếu Tiên Công lễ tổ. Hiện nay mức hỗ trợ là 15 triệu đồng/đoàn rước cá nhân và 20 triệu đồng/đoàn rước tập thể. Qua việc tổ chức hằng năm, nhiều nghi thức, nghi lễ đã được bổ sung, như: Hội nghị mừng thọ của chính quyền địa phương; lễ mừng thọ các cụ thượng của dòng họ ở từ đường; rước tập thể các cụ thượng theo làng, xã, dòng họ. Nhiều hoạt động vui chơi sôi động mới cũng tổ chức trong khuôn khổ phần hội, như Giải bóng chuyền các xã nông nghiệp, giải vật truyền thống thị xã, đêm văn nghệ hội miếu Tiên Công... làm phong phú, sống động thêm Lễ hội Tiên Công.
Cam kết trong việc gìn giữ, phát huy giá trị di sản, ông Nguyễn Văn Hồi, Chủ tịch UBND TX Quảng Yên, cho biết: Quảng Yên mong muốn sự hỗ trợ từ các nguồn lực để đầu tư, nâng cấp, tôn tạo quần thể di tích miếu Tiên Công trở thành trung tâm văn hóa lễ hội, điểm tham quan du lịch hấp dẫn. Chúng tôi cũng sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng quần thể di tích miếu Tiên Công, cùng với các nhà thờ dòng họ Tiên Công và không gian văn hóa phi vật thể Lễ hội Tiên Công trở thành di tích quốc gia đặc biệt. Đây là những tiền đề quan trọng, mang tính chiến lược lâu dài cho việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản Tiên Công trên địa bàn...
... và những thách thức
Có một định hướng chiến lược lâu dài cho di sản văn hoá Tiên Công thiết nghĩ là rất cần thiết. Bởi lẽ, dù có sức sống mãnh liệt nhưng Lễ hội Tiên Công theo thời gian và nhiều yếu tố khác tác động đã có nhiều biến đổi so với nguyên gốc. Nghiên cứu của những người làm văn hoá cho thấy, nhiều nghi thức, nghi lễ, trò chơi dân gian truyền thống của lễ hội đã bị mai một, như: Nghi lễ động thổ (đắp đê tượng trưng) và đánh vật của cụ thượng; quán trạm con rể và nghi lễ đón cụ thượng; chơi cờ người; hát đúm của trai thanh, nữ tú. Một số nghi thức, nghi lễ, trò chơi khác cũng có xu hướng tiếp tục bị mai một, đặc biệt là các đoàn rước thọ cá nhân, vốn là linh hồn của Lễ hội Tiên Công. Nhiều cái mới được bổ sung chưa đảm bảo nghi thức truyền thống, như rước thọ bằng xích lô, tranh thọ có chân dung cụ thượng, lễ vật có lợn quay, rượu ngoại...
Bên cạnh đó, không gian lễ hội gần đây có nhiều bất cập, cần sớm khắc phục. Đó là trong khi lễ hội có quy mô ngày một lớn, số cụ thượng thọ ngày một đông, lượng du khách và nhân dân về tham gia lễ hội ngày một nhiều, ngược lại, di tích miếu Tiên Công còn quá nhỏ bé, sân chơi của lễ hội chưa được mở mang xây dựng. Rồi sự xuất hiện của nhiều hàng quán làm chật hẹp không gian tổ chức lễ hội. Du khách, người dân về dự lễ hội những năm gần đây thường chịu cảnh tắc đường, tắc nghẽn giao thông vì đường sá quá nhỏ hẹp...
Về dự lễ hội năm nay, đồng chí Vũ Văn Diện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, trong bài phát biểu đã nhấn mạnh: Lễ hội Tiên Công là lễ hội truyền thống mà chủ thể là cộng đồng cư dân trong vùng. Vì vậy, công tác quản lý và tổ chức lễ hội trong thời gian tới cần hướng tới mục tiêu giúp nhân dân tổ chức tốt lễ hội. Đây là trách nhiệm không chỉ của những người làm công tác quản lý di sản và chính quyền các cấp mà còn là trách nhiệm của cả cộng đồng dân cư trong vùng, để di sản văn hóa vùng đất Tiên Công với đặc trưng văn hóa Thăng Long nơi cửa biển sẽ còn mãi với thời gian.
Phan Hằng
