Quảng Ninh được ví như một “Việt Nam thu nhỏ” với điều kiện tự nhiên đa dạng, lại có tới 22 dân tộc anh em cùng sinh sống đã hội tụ về đây nhiều giá trị phong phú, độc đáo cả về di sản văn hoá vật thể và phi vật thể. Tuy nhiên, vùng đất này đã và đang có sự phát triển mạnh mẽ, tác động mạnh đến việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá. Sự vào cuộc của truyền thông, trong đó có Báo Quảng Ninh đã tích cực góp phần gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị ấy.
Miền đất di sản
Quảng Ninh hiện có trên 600 di tích lịch sử - văn hoá và danh thắng, trong đó có 1 di sản thế giới, hơn 120 di tích đã được xếp hạng cấp Quốc gia, cấp tỉnh. Đó là chưa kể tới trên 500 di tích đã được kiểm kê, phân loại. Bên cạnh đó, Quảng Ninh cũng có hàng nghìn di sản văn hoá phi vật thể đang tồn tại trong đời sống của đồng bào các dân tộc, đó là tiếng nói, chữ viết, ngữ văn dân gian, nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội, lễ hội truyền thống, nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian…
Với hệ thống di sản giàu có như vậy, công tác tuyên truyền trên Báo Quảng Ninh những năm qua đã được chú trọng ở cả hai mảng. Trước hết là việc quảng bá, giới thiệu về các di sản với những giá trị độc đáo cả về mặt nghệ thuật, thẩm mỹ cũng như giá trị lịch sử, văn hoá. Đó là Vịnh Hạ Long - di sản đã 2 lần được UNESCO công nhận, được bạn bè bốn phương bầu chọn là 1 trong 7 kỳ quan thiên nhiên thế giới; là danh sơn Yên Tử - kinh đô Phật giáo Đại Việt, nơi vua Trần Nhân Tông đã sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, tông phái Phật giáo thuần Việt duy nhất ở Việt Nam; là khu di sản nhà Trần ở Đông Triều - quê gốc của nhà Trần, một triều đại vang danh bậc nhất trong lịch sử phong kiến nước ta; Thương cảng cổ Vân Đồn, nơi giao thương sầm uất trải dài qua các triều đại Lý - Trần - Lê. Rồi những di sản độc đáo như đình Phong Cốc, một di tích kiến trúc nghệ thuật vào giai đoạn phát triển rực rỡ nhất của kiến trúc đình, chùa truyền thống thời Lê Trung Hưng; hay đình Trà Cổ - “mái đình làng biển” nổi tiếng đã đi vào cả thơ và nhạc...
Cùng với đó, hàng trăm các lễ hội truyền thống, các nét đẹp văn hoá như Then cổ, Soóng cọ, lễ cấp sắc, lễ đại phan... của đồng bào các dân tộc thiểu số cũng được giới thiệu ở nhiều góc độ, tạo thành những bức tranh rực rỡ sắc màu. Việc tuyên truyền theo hướng này đã được Báo Quảng Ninh đưa vào chuyên mục “Bảo tồn và phát huy giá trị các di sản” định kỳ đăng vào số thứ 7 hàng tuần. Cùng với đó, trên ấn phẩm Quảng Ninh Cuối tuần cũng dành dung lượng thích hợp để đăng tải các bài viết mang tính giới thiệu vẻ đẹp các di sản của Quảng Ninh dưới nhiều góc độ. Từ đây đã góp phần nâng cao nhận thức của người dân về di sản, có ý thức hơn trong việc bảo vệ, phát huy giá trị di sản.
Khẳng định vai trò
Không chỉ có thế, phản ánh đa dạng, đa chiều hơn cả là những bài viết đi sâu vào công tác đầu tư tôn tạo, phục hồi các di tích, vốn diễn ra rất sôi động ở Quảng Ninh những năm gần đây. Theo đó, các bài viết được đăng tải đều đặn ở tất cả các số báo (Báo Quảng Ninh ra 7 số/tuần) theo hướng phản ánh thực trạng xuống cấp của di tích, từ đó dẫn đến quá trình đầu tư tu bổ, nhằm bảo tồn các giá trị nguyên gốc của di tích. Nhiều công trình có giá trị của tiền nhân từ đây đã được phục hồi lại, đảm bảo sự vững bền của di tích. Do vậy, từ công tác tuyên truyền không chỉ nhân rộng những cách làm hay mà còn huy động sự vào cuộc của cả xã hội trong tu bổ, tôn tạo di tích. Các công trình xã hội hoá lớn nhất có thể kể đến như: Mở rộng đường vào di tích Ngoạ Vân (Đông Triều) với tổng kinh phí trên dưới 25 tỷ đồng; tôn tạo hai ngôi tháp cổ tại Thông đàn, cũng thuộc cụm di tích Ngoạ Vân; dựng tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông tại Yên Tử với trên 70 tỷ đồng...
Cùng với đó, không chỉ phản ánh xuôi chiều, nhiều bài viết đi sâu phản ánh đa chiều xung quanh các vấn đề tu bổ di tích, thậm chí có những bài viết phê phán những sai phạm từ thực tế tu bổ di tích vốn rất phức tạp hiện nay. Sự lên tiếng kịp thời của công tác tuyên truyền đã góp phần không nhỏ làm cơ sở cho sự vào cuộc của các cơ quan chức năng để xem xét chấn chỉnh, xử lý các sai phạm, đồng thời cảnh báo những nguy cơ trong việc xâm hại di tích.
Riêng về các di sản văn hoá phi vật thể, nhiều di sản dần bị mai một, các nghệ nhân - những “di sản sống” nắm giữ giá trị quý báu của người xưa cũng ngày một già yếu, số không nhỏ đã ra đi theo quy luật thời gian. Vì vậy, các bài viết giới thiệu về ý nghĩa, vai trò của di sản phi vật thể được duy trì đều đặn đã góp phần nâng cao nhận thức của mọi đối tượng về vai trò quan trọng và sự cần thiết phải bảo vệ di sản văn hoá, để di sản văn hoá “sống” được trong hôm nay. Đồng thời, những dự án đầu tư sưu tầm, nghiên cứu để bảo tồn và phát huy giá trị các di sản này cũng được phóng viên theo sát phản ánh, góp phần khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hoá đặc trưng của đồng bào các dân tộc, khích lệ lớp trung, cao tuổi gìn giữ, truyền dạy cho con cháu, động viên lớp trẻ học hỏi, lưu giữ những giá trị văn hoá tinh tuý của cha ông.
Để làm được như thế, sự tâm huyết, sâu sát cơ sở cũng như khả năng phát hiện của phóng viên là rất cần thiết, sự đồng tình, ủng hộ của lãnh đạo cơ quan là không thể thiếu. Một trong những vấn đề khá “nóng” hiện nay ở Quảng Ninh là việc “làm mới” di tích, “hoành tráng hoá” di tích khi tu bổ, tôn tạo; với di sản phi vật thể thì có xu hướng hiện đại hoá, xa rời cái cũ và môi trường nguyên gốc của di sản vì nhiều lý do khác nhau. Bởi vậy, việc tuyên truyền trên Báo Quảng Ninh khá thận trọng; những cái hay, cái được có sự đánh giá khách quan, trên cơ sở ý kiến đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hoá, khảo cổ học có uy tín. Những cái dở, sự “biến tướng” của di sản một cách chủ quan, tự phát được cảnh báo để các cơ quan chức năng vào cuộc chấn chỉnh ngay.
Đặc biệt, việc trình diễn, “sân khấu hoá” các di sản văn hoá phi vật thể đôi khi cũng là “con dao hai lưỡi” khiến việc nhận thức về giá trị di sản chưa đúng. Bởi vậy, khâu tuyên truyền vừa đề cao những cách phát huy giá trị di sản có hiệu quả, trong đó có việc gắn với phát triển du lịch; tuy nhiên, khuyến khích tạo môi trường để di sản “sống” trong chính cộng đồng các dân tộc, đảm bảo tính “thiêng” của nhiều nghi lễ đặc thù, gắn với đời sống tâm linh đồng bào các dân tộc thiểu số trên địa bàn.
Cuối cùng, vấn đề nhân lực trong quản lý về văn hoá hiện “vừa yếu, vừa thiếu” cũng được đề cập dưới nhiều hình thức để địa phương có chính sách khuyến khích trong việc đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, trình độ quản lý cho đội ngũ cán bộ cơ sở, bồi dưỡng các nghệ nhân dân gian. Đây là điều rất quan trọng để đảm bảo tính bền vững trong việc giữ gìn và phát huy giá trị các di sản của Quảng Ninh hôm nay và mai sau.
Ngọc Mai
